Bibliya dövrlərindən bəri tanınan qiymətli və ətirli ağac qatranı olan buxurun təbii mənbəyi tədricən azalır. 

HİT.az xəbər verir ki, BBC-nin yazdığına görə, buna iqtisadi, humanitar və iqlim amilləri səbəb olur.

Buxur təkcə Bibliya dövrlərindən bəri ondan istifadə edən dini xadimlər üçün vacib deyil. O, minilliklər boyu Hindistan və Çin təbabətində də tətbiq olunub və ümumilikdə dünyada ticarəti aparılan ən qədim məhsullardan biri sayılır. Bu gün isə buxur sağlam həyat tərzi sənayesində də populyarlıq qazanıb. Həmin sahələrdə buxur dua, meditasiya və müalicə məqsədli vasitələr üçün ətirli tüstü yaratmaqda istifadə olunur.

Buxur necə əldə olunur?

Buxur yalnız “bosvellia” növünə aid ağaclardan əldə edilir. Bu ağaclar əsasən Afrika Buynuzu adlanan bölgədə – Sudan, Efiopiya, Somali və Somalilenddə bitir. Kağızabənzər qabıqlı və seyrək yarpaqlı bu dözümlü səhra ağaclarının qatranı əslində ladanın özüdür. Xüsusilə şimal Somali və Somalilenddə yayılan “Boswellia frereana” yarımnövündən əldə olunan buxur daha qiymətli hesab olunur. Bu ağacın qatranına tələbat o qədər yüksəkdir ki, beynəlxalq alıcılar onu “buxurun kralı” adlandırırlar. Nəticədə Somalilenddə buxur ticarəti dünyanın ən böyük bazarlarından birinə çevrilib və illik ixrac həcminin azı 1000 ton olduğu təxmin edilir.

Somalilenddə toplayıcılar vəhşi “bosvellia” ağaclarının qabığından qatranı qaşıyaraq çıxarırlar. Onlar çox vaxt uzun saatlar işləyir və aldıqları ödəniş yığılan miqdardan asılı olur. Ağac qabığında edilən kəsiklərdən sızan şirə bərkiyərək “göz yaşı” formasını alır və sonra ağacdan yığılır. Bu üsul ağcaqayın şirəsi və ya ağcaqayın siropunun toplanmasına bənzəyir.

Ənənəvi üsulla qatranın yığılması ehtiyatla aparılır və ağaca minimal zərər verilir. Lakin bu gün bir çox hallarda “bosvellia” ağacları amansız şəkildə kəsilir və bu, onlara uzunmüddətli ziyan vurur. Həddindən artıq yığım nəticəsində zədələnmiş ağacın bərpası üçün 10 il və ya daha çox vaxt tələb oluna bilər.

Bu səbəbdən həm bu ağaclıqların, həm də ladan toplayıcılarının taleyi “nazik sapdan asılı” vəziyyətdədir. Müəlliflər bildirirlər ki, meşəliklər tənəzzülə uğrayır və buxurun ətrafında formalaşmış yerli və qlobal sənayelər bu qiymətli maddənin necə istehsal edildiyini, izlənildiyini və dünyada necə satıldığını yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur qalır.

İqlim dəyişikliyinin təsiri

Ağaclara təsir edən digər amillər də mövcuddur. İqlim dəyişikliyi artıq bəzi bölgələrdə özünü göstərir, ağac yeyən böcəklərin dağıdıcı yayılmaları qeydə alınıb. “Nature” jurnalında 2019-cu ildə dərc olunan araşdırmaya görə, buxurun əsas mənbəyi olan “Boswellia papyrifera” populyasiyaları bütün yayılma arealı üzrə azalır. Tədqiqat göstərib ki, meşələrin 75 faizindən çoxunda gənc ağaclar yoxdur və təbii bərpa prosesi onilliklərdir ki, mal-qaranın həddindən artıq otarılması, tez-tez yandırmalar və düşünülməmiş budama səbəbindən baş vermir.

Araşdırmada qeyd olunur ki, digər “bosvellia” növləri də oxşar təhlükələrlə üzləşir. Çünki ladan ticarəti əsasən hələ də mədəni plantasiyalara deyil, vəhşi ağaclara əsaslanır. Proqnozlara görə, növbəti 20 il ərzində buxur istehsalı iki dəfə azala bilər.

Alimlər hesab edirlər ki, Qərbi Afrikadan Efiopiyaya qədər geniş miqyasda ladan mənbəyi olan ağacların əkilməsi vəziyyəti qismən yaxşılaşdıra bilər.

Buxur bazarı

Somali və Somalilenddəki siyasi qeyri-sabitlik səbəbindən buxur toplayıcıları “indi al, sonra ödə” prinsipi ilə işləyən ticarət sisteminə keçməyə məcbur qalırlar. Bu sistemdə bir neçə vasitəçi mərhələsi mövcuddur. Buxur bazarı üzrə ekspert Endi Tornton bildirir ki, qatran Qərb ölkələrindəki təchizatçılara çatana qədər onun kiloqramı 60–100 ABŞ dollarına satıla bilər. Halbuki Somalilenddəki toplayıcılar adətən kiloqramına cəmi 2–5 dollar qazanırlar ki, bu da son qiymətin təxminən 3 faizi deməkdir.

2023-cü ildə qlobal buxur bazarının həcmi 363 milyon dollar dəyərində qiymətləndirilib. İllik ticarət həcmi təxminən 6000–7000 ton təşkil edir və proqnozlara görə, 2032-ci ilə qədər bazarın dəyəri 700 milyon ABŞ dollarını ötərək demək olar ki, iki dəfə artacaq.

Samir