Avropa Cənub Rəsədxanasının Çox Böyük Teleskopundan istifadə edən astronomlar ölü ulduz RXJ0528+2838 ətrafında qeyri-adi şok dalğası aşkar ediblər - mövcudluğu bu cür obyektlərin təkamülü haqqında mövcud anlayışa zidd olan bir quruluş. Müşahidələr göstərib ki, kompakt ağ cırtdan ulduzlararası mühitdə güclü bir "qövs şoku" yaradır, baxmayaraq ki, bütün məlum mexanizmlərə görə, buna bənzər bir şey yaratmamalıdır.
HİT.az xəbər verir ki, tədqiqat "Nature Astronomy" jurnalında dərc edilib.
RXJ0528+2838 Yer kürəsindən təxminən 730 işıq ili məsafədə yerləşir və ağ cırtdandır - aşağı kütləli ulduzun sıx, qalıq nüvəsi. Günəş tipli bir ulduzun ətrafında fırlanan ikili sistemin bir hissəsidir. Sistem ulduzlararası qazdan keçərkən, gəminin burnunun qarşısında dalğaya bənzəyən qövsvari bir quruluş əmələ gəlir. Bu cür şok dalğaları adətən mərkəzi ulduzdan güclü material axınından qaynaqlanır.
Durham Universitetinin dosenti və tədqiqatın rəhbərlərindən biri olan Simone Scaringi bildirib ki, əvvəllər görünməmiş və ən əsası tamamilə gözlənilməz bir şey kəşf etdik.
Onun həmkarı, Nikolay Kopernik Astronomiya Mərkəzinin əməkdaşı Kristian İlkieviç əlavə edib ki, müşahidələr güclü material axınını göstərir və mövcud anlayışa görə, bu, sadəcə belə bir sistemdə mövcud olmamalıdır.
Əksər ikili sistemlərdə normal ulduzdan gələn material ağ cırtdana axır və ətrafında akkresiya diski əmələ gətirir. Bu disklərin güclü maddə axınının mənbəyi olduğu düşünülür. Lakin RXJ0528+2838 disk əlaməti göstərmir və bu da kəşf edilmiş dumanlığın mənşəyini xüsusilə çaşdırıcı edir.
"Disksiz görünən sakit bir sistemin belə möhtəşəm bir quruluş yarada biləcəyini anlamaq nadir bir "vau" anı idi", deyə Skarinqi etiraf edib.
Qəribə dumanlıq ilk dəfə İspaniyadakı İsaak Nyuton Teleskopundan götürülmüş görüntülərdə görülüb. Daha sonra obyekt Avropa Cənub Rəsədxanasının Çox Böyük Teleskopundakı MUSE cihazı istifadə edilərək ətraflı öyrənilib. Bu məlumatlar bizə şok dalğasının həqiqətən ikili sistemin özü ilə əlaqəli olduğunu və təsadüfi ulduzlararası bulud olmadığını qəti şəkildə müəyyən etməyə imkan verib.
Strukturun forması və ölçüsü ağ cırtdanın ən azı min ildir ki, material atdığını göstərir. Alimlər ulduzun güclü maqnit sahəsinin əsas rol oynaya biləcəyini fərz edirlər. O, disk əmələ gəlmə mərhələsini keçərək maddəni birbaşa ağ cırtdanın səthinə yönəldə bilir. Lakin hesablamalar göstərir ki, maqnit sahəsinin cərəyan gücü müşahidə olunan effektin yalnız bir hissəsini izah edir.
Kəşf həddindən artıq ikili sistemlərdə maddə qarşılıqlı təsirlərinin standart modellərinə meydan oxuyur və naməlum enerji mənbəyinin mövcudluğuna işarə edir. Gələcəkdə astronomlar hazırda tikilməkdə olan Son dərəcə Böyük Teleskopdan istifadə edərək daha çox belə obyekt tapmağa ümid edirlər ki, bu da onları bu kosmik sirri həll etməyə yaxınlaşdıracaq.
Samir
