1956-cı ilin ortalarında, inqilabdan əvvəlki və xarici materialların sistemləşdirildiyi sovet arxivlərindən birində bir qrup tarixçi əvvəlcə tipik tərcümə qəribəliyi kimi görünən bir kəşflə qarşılaşıb. Söhbət müharibədən əvvəl SSRİ-də elmi və mədəni mübadilə yolu ilə alınan köhnə yazışmaların və analitik qeydlərin surətləri ilə bağlı olub. Bu materiallar uzun müddət çox diqqət yetirilmədən, ikinci dərəcəli hesab edilərək və praktik dəyəri olmayan şəkildə kənarda qalıb.
Problem tədqiqatçılardan birinin təkrarlanan bir motivi müşahidə etməsi ilə başlayıb. Avropa arxivləri ilə əlaqəli sənədlərdə heç bir konkret sivilizasiya və ya məlum tarixi dövrlə əlaqəsi olmayan yeraltı tikililərdən dəfələrlə bəhs edilib. Sözlər quru, demək olar ki, texniki olub. Miflərdən, dini simvollardan və ya əfsanələrdən bəhs edilməyib. Bunun əvəzinə, onlar "tikililər", "səviyyələr", "keçidlər" və "otaqlar" kimi sözlərdən istifadə ediblər. Vatikan arxivlərindəki mənbələrə istinadlara xüsusi diqqət yetirilib. Bundan əlavə, bir sıra sənədlərdə açıq şəkildə göstərilib ki, eyni yeraltı obyektlər haqqında məlumatlar sovet geoloqları, inşaatçıları və arxeoloqları 1940-cı və 1950-ci illərdə qeyd etməyə başlamazdan çox əvvəl sistemləşdirilib.
Tarixçilər bu uyğunsuzluqdan narahat olmağa başlayıblar. O dövrdə SSRİ klassik arxeoloji nümunələrə sığmayan anomal yeraltı zallar, tunellər və nəhəng boşluqlarla yeni-yeni qarşılaşmağa başlayıb. Bu tapıntıların çoxu rəsmi olaraq təbii proseslərə və ya “unikal geoloji şəraitə” aid edilib.
Lakin Avropadan olan arxiv materiallarında bu obyektlər əvvəlcədən məlum olmuş kimi təsvir edilib. Xüsusilə qəribə olan o idi ki, təsvirlər mahiyyətcə deyil, ətraflı şəkildə ardıcıl olub. Onlar zalların ölçüsünü, həndəsəsini, ənənəvi tikinti izlərinin olmamasını və dəfn yerlərinin dərinliyini qeyd ediblər.
Bəzi hallarda diaqramlar daxil edilib - çox sxematik, lakin sonradan sovet ekspedisiyalarının hesabatlarında görünəcək diaqramlara olduqca oxşar olub. Avropa arxivçilərinin istifadə etdiyi mənbələrin o dövrdə rəsmi elm üçün əlçatmaz olan məlumatlara çıxışı olduğu hissi yaranıb. 1956-cı ildə bu cür nəticələr ictimaiyyətə açıqlanmayıb. Tarixçilər ehtiyatla hərəkət edərək kəşfi "təfsirdə fikir ayrılığı" kimi təqdim ediblər. Lakin işçi qrupu daxilində müzakirə daha qızğın keçib. Birbaşa sual yaranıb: Vatikan SSRİ-də hələ kəşf edilməyən, tədqiq edilməyən və ya hətta sənədləşdirilməmiş yeraltı tikililər haqqında haradan məlumatlı ola bilib?
Xüsusilə XIX əsrə aid sənədlər narahatlığa səbəb olub. Orada “mədəni əlaqəsi olmayan dərin strukturlar”dan bəhs edilib və onların nə qədim dövrlərə, nə də sonrakı dövrlərə aid edilə bilməyəcəyi vurğulanıb. Formula, dini kontekstdən məhrum, demək olar ki, elmi görünüb. Mətnin müəlliflərinin hər hansı mifoloji izahdan qəsdən yayındığı təəssüratı yaranıb. Lakin sənədlərdə bu tikililərin məqsədi barədə heç bir qeyd edilməyib. Onlar insan tarixindən kənarda mövcud olan bir fakt, mövcud olan bir şey kimi təsvir edilib. Bir şərhdə bu tikililərin “insanların yaşaması üçün nəzərdə tutulmadığı” ifadəsi yer alsa da, onlar ənənəvi mənada tərk edilmiş kimi görünməyib.
SSRİ rəhbərliyi faktların gizlədilməsi üçün xüsusi səy göstərib. Odur ki, 1956-cı ilin sonuna qədər materiallar diqqətlə ayrı bir qovluğa yığılıb. Formal olaraq, daha ətraflı araşdırma üçün. Əslində, lazımsız suallar doğurmamaq məqsədilə. Mövzu o dövrün elmi nəşrlərində heç vaxt yer almayıb. Lakin müzakirələr kiçik bir mütəxəssis dairəsi daxilində davam edib.
1994-cü ildə akademik Ziya Bünyadovun redaktəsi ilə nəşr edilmiş və ali məktəblər üçün nəzərdə tutulan Azərbaycan tarixi dərsliyinin “Ruslar Azərbaycanda” bölməsində X əsrdə rusların Şirvana yürüşü təsvir edilərkən rusların etnik mənşəyinin mübahisəli olduğu qeyd olunub. Bünyadov bildirib ki, Şirvana quldur basqınları edən ruslar slavyan deyil, bolqar-türk mənşəli olublar.
Alimin yazdıqları tarixi faktlarla təsdiqləmək olar. Məsələn, İdil Bulqar dövləti (XIX-XII əsrlər) Volqa və Kama çaylarının qovuşduğu ərazidə yerləşib və indiki Rusiyanın, o cümlədən Moskvanın formalaşmasında mühüm mədəni və ticarət rolunu oynayıb. Lakin XIII əsrdə monqol istilası nəticəsində İdil Bulqar dövləti süqut edib, lakin onun xalqı sonradan Tatarıstan bölgəsində və Rusiyanın digər hissələrində yaşamağa davam edib.
Odur ki, Vatikan arxivində tapılan sənədlərin tarixi türklərin Moskvada olduğu dövrlə üst-üstə düşür. SSRİ-də isə türk dövlətlərinin parçalanması və milli kimliyinin unudulması üçün görülən siyasi işlər birbaşa tarixi sənədlərin gizlədildiyinə dəlalət edir.
Mənbə: Musavat.com
