Astronomlar qədim qara dəliyi aşkar ediblər ki, əvvəllər pozulmaz hesab edilən iki əsas qaydanı pozur. Bu qara dəlik yalnız “böyümə sürətinin həddi”ni aşmır, həm də eyni anda ekstremal rentgen və radio şüalanması yaradır – əvvəllər bu iki xüsusiyyətin eyni anda mövcud ola bilməyəcəyi düşünülürdü.
HİT.az xəbər verir ki, tədqiqat “The Astrophysical Journal” jurnalında dərc olunub.
Livescience.com yazır ki, ID830 adlı bu obyekt kvazar hesab olunur və çox parlaq, aktiv superkütləli qara dəlikdir. O, qütblərindən böyük şüa axınları yayır. Təxminən 12 milyard il əvvəl – kainat indiki yaşının təxminən 15% gənc olduğu dövrdə – onun kütləsi 440 milyon Günəş kütləsi olub.
Qara dəliklər qaz və tozu özünə çəkir, bu maddələr fırlanan akresiya diskində toplanır. Diskdən qara dəliyə düşən maddə radiasiya təzyiqi yaradır və daha çox maddənin düşməsini əngəlləyir. Nəticədə, qara dəliklərin böyüməsi özünü tənzimləyən Eddinqton sərhədi ilə məhdudlaşır.
Lakin ID830-un böyümə sürəti hesablandıqda məlum olub ki, obyekt kütləni Eddinqton sərhədindən təxminən 13 dəfə sürətlə toplayır – bu, qəfil qaz axını nəticəsində baş verib. Ola bilsin, bu zaman ID830 yaxınlaşan göy cismi udub.
“ID830 kimi superkütləli qara dəlik üçün adi ulduz kifayət etməz, daha böyük nəhəng ulduz və ya geniş qaz buludu lazımdır”, deyə tədqiqatın həmmüəllifi Sakiko Obuçi "Live Science"də yazıb.
Belə “super-Eddinqton” mərhələləri çox qısa müddətli ola bilər və Obuçi əlavə edir ki, bu keçid mərhələsi təxminən 300 il davam edəcək.
ID830 həmçinin eyni anda radio və rentgen şüalanması göstərir. Əvvəllər belə hesab edilirdi ki, super-Eddinqton akresiyası bu şüalanmanı əngəlləyir və onların eyni anda mövcud olması mümkün deyil.
Astronomlar bildirirlər ki, ID830-un qeyri-adi davranışı göstərir ki, superkütləli qara dəliklər erkən kainatda qalaktikaların böyüməsini tənzimləyə bilər. Qara dəlik super-Eddinqton səviyyəsində maddə udduqda, radiasiya enerjisi ulduzlararası mühiti – qazı – isidib yayaraq ulduz əmələ gəlməsini əngəlləyir. Nəticədə qədim superkütləli qara dəliklər öz qalaktikaları hesabına sürətlə böyüyə biliblər.
Samir
