Uqandada tədqiqatçılar Marburq virusunun daşıyıcısı olan yarasalarla qidalanan heyvanlardan ibarət mürəkkəb şəbəkə aşkar ediblər və virusun növlərarası ötürülməsinin mümkün mexanizmlərini ilk dəfə videoya sənədləşdiriblər. 

HİT.az xəbər verir ki, u barədə “The Telegraph” yazır.

Kamera-tələlər ölkənin qərbində yerləşən Queen Elizabet Milli Parkındakı Python  mağarasının girişində quraşdırılıb. Alimlərin sözlərinə görə, bu, Marburq virusunun tanınmış ocağında “dinamik çoxnövlü təmas şəbəkəsi”nin mövcudluğunun ilk təsdiqidir.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, yoluxmuş yarasalarla qidalanan bu qədər yırtıcının aşkarlanması zoonoz “spillover”un – virusun heyvanlardan digər növlərə keçməsinin – real vaxtda necə baş verdiyini anlamaq üçün bir növ “Rozetta daşı” ola bilər.

Məqalədə deyilir ki, ötən ilin fevralından iyun ayınadək beş ay ərzində tədqiqatçılar mağaraya yarasa ovlamağa gələn ən azı 14 onurğalı növünü qeydə alıblar. Onların arasında leopardlar, bir neçə primat növü, yırtıcı quşlar və varanlar olub.

Kadrlardan birində yetkin leopard mağaranın girişinə yaxınlaşır, yarasaların kütləvi uçuşu zamanı onları tutur və şikarını ağzında aparır. Maramagambo meşəsində çəkilmiş digər görüntülərdə isə yarasaları yeyən meymun sürüləri, həmçinin sivet və genetlər görünür.

Mağarada təxminən 56 min Misir meyvə yarasası yaşayır. Bu region uzun illərdir ki, Ebola virusunun yaxın “qohumu” olan Marburq virusunun tədqiqi üçün əsas ərazi sayılır. İnfeksiyanın letallıq səviyyəsi 90%-ə çata bilər. Bir neçə vaksin hazırlanmasına baxmayaraq, hələlik heç biri təsdiqlənməyib.

2008-ci ildə mağaranı ziyarət edən Niderlandlı turist Marburq virusuna yoluxaraq vəfat edib. ABŞ-li turist də səfərdən sonra xəstələnib, lakin sağ qalıb. 2009-cu ildə isə ABŞ Xəstəliklərə Nəzarət və Profilaktika Mərkəzlərinin alimləri qonşu mağarada meyvə yarasalarından ilk dəfə Marburq virusunu ayırıblar.

Kameralar əvvəlcə parkda şir və hienaların müşahidəsi layihəsi çərçivəsində quraşdırılıb. Sahə koordinatoru Orin Kornill yırtıcı aktivliyinin miqyasının gözlənilməz olduğunu bildirib. Onun sözlərinə görə, insanlara bioloji yaxınlıqları nəzərə alınaraq ən böyük narahatlıq məhz meymunlarla bağlıdır.

Bununla belə, tədqiqatçılar növlər arasında virus ötürülməsinin faktiki baş verdiyinə dair heç bir sübut qeydə alınmadığını vurğulayırlar.

Layihənin elmi direktoru Aleksandr Braçkovski qeyd edib ki, bu cür proseslər Rift vadisi regionunda minilliklər boyu baş vermiş ola bilər. Beş ay ərzində mütəmadi olaraq mağaraya qayıdan leopardlardan birinə yerli dildə “toxunulmaz” mənasını verən Akahaya ləqəbi verilib.

Alimlər ümid edirlər ki, araşdırma risklərin daha dərindən təhlili üçün başlanğıc nöqtəsi olacaq. Onların sözlərinə görə, bu, filovirusun təbii rezervuarı ilə ov zamanı bioloji maye mübadiləsi aparan yırtıcılar arasında birbaşa təmasların dəfələrlə müşahidə oluna bildiyi nadir hallardandır.

Kameraların quraşdırılmasının təşəbbüskarı Bosko Atukvatse izah edib ki, mağaranın xüsusiyyətləri yırtıcılar üçün ideal şərait yaradır: giriş aşağı səviyyədə yerləşir, illərlə yığılan quano qatı isə hətta kiçik heyvanların da yarasalara asanlıqla çatmasına imkan verir.

“Bir meymun sadəcə arxa ayaqları üzərində qalxıb bir ovuc yarasa tuta və qaça bilər”, – deyə o bildirib və əlavə edib ki, ölü heyvanların hara yoxa çıxdığı həmişə aydın olmur.

Yarasalar Marburq virusunun əsas təbii rezervuarı hesab olunur və onu simptomsuz daşıya bilirlər. Lakin alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, bəzi primatlar da daxil olmaqla digər heyvanların yarasalarla təmasdan sonra infeksiyanı ötürə bildiyinə dair sübutlar mövcuddur.

Tədqiqatçılar mağaranı infeksiyanın “spillover crucible” – yəni “infeksiya daşması ocağı” adlandırıblar. Onlar diqqətə çatdırıblar ki, yarasaları ovlayan bir çox növ sonradan insanlar tərəfindən “bushmeat” kimi istehlak olunur.

Atukvatse bildirib: “Beynəlxalq əhəmiyyətli xəstəliklərin əhali arasında nəzərə çarpmadan yayılması üçün çoxsaylı yollar mövcuddur”.

Kamera-tələlər mağaranı ziyarət edən təxminən 400 nəfəri – məktəb qruplarını, turistləri və yerli təcrübəçiləri – qeydə alıb. Onların əksəriyyəti fərdi qoruyucu vasitələrdən istifadə etməyib.

Atukvatse qeyd edib ki, Uqanda hakimiyyəti bu məkanla bağlı risklərdən məlumatlıdır. Mağaranın yaxınlığında xəbərdarlıq lövhələri quraşdırılıb və girişdən təxminən 40 metr aralıda müşahidə meydançası yaradılıb.

Araşdırmanın nəticələri müxtəlif heyvan növləri arasında əvvəllər qeydə alınmamış qarşılıqlı əlaqələrə dair artan sübut bazasını tamamlayır və zoonoz infeksiyaların ötürülmə mexanizmlərinə işıq salır.

Samir