İran ətrafında baş verən münaqişə pekinə gələcəkdə tayvana qarşı tətbiq oluna biləcək iqtisadi və hərbi təzyiq mexanizmlərini nümayiş etdirib. 

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “Financial Times” üçün yazdığı köşə məqaləsində stanford universitetinin huver fondu üzrə tədqiqatçısı Eyk Freyman qeyd edir.

Məlumata görə, çin strateqləri irandakı müharibənin gedişini və məhdudlaşdırıcı tədbirlərin, o cümlədən dəniz yollarının blokadası və iqtisadi təzyiq vasitələrinin tətbiq üsullarını diqqətlə öyrənirlər. Bu mexanizmlər Tayvan boğazında gərginliyin artacağı təqdirdə mümkün alətə çevrilə bilər.

"Bu, təkrarlana bilən ssenaridir. Çin İrandan xeyli güclü oyunçudur və Tayvan boğazında eyni iqtisadi təzyiqin daha incə formasından istifadə edə bilər. ABŞ və müttəfiqləri buna uyğun hazırlıqlara başlamalıdır”, deyə müəllif bildirib.

Freymanın fikrincə, belə strategiya digər regionda, xüsusilə tayvan boğazında tətbiq oluna bilər. O hesab edir ki, Çin genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara əl atmadan iqtisadi və hüquqi təzyiq alətlərindən istifadə etmək qabiliyyətinə malikdir.

Mümkün vasitələr arasında aşağıdakılar qeyd olunur:

– dəniz və hava axınlarına nəzarət barədə birtərəfli bəyanatlar
– məhdud giriş zonalarının yaradılması
– risk səviyyəsini artırmaq üçün hərbi aktivliyin nümayişi
– gəmiçilik və sığorta şirkətlərinə dolayı təzyiq

Ekspertin qiymətləndirməsinə görə, birbaşa hücumlar olmasa belə, risklərin artması və sığorta təminatının azalması səbəbindən kommersiya daşımaları azala bilər. Tayvan ətrafında gəmiçiliyin pozulması halında region ölkələri, o cümlədən Yaponya və Cənubi Koreya enerji resurslarına və digər idxal mallarına çıxışda məhdudiyyətlərlə üzləşə bilər.

“Beləliklə, seçim Vaşinqtonun üzərinə düşəcək: Pekinin Tayvanın ticarətinə, o cümlədən yarımkeçirici istehsalına faktiki nəzarət etdiyi yeni reallığı qəbul etmək, yoxsa açıq iqtisadi müharibə və hətta hərbi qarşıdurma riskini artırmaq. Real müharibədən qaçmaq mümkün olsa belə, belə bir böhranın Tayvan üçün makroiqtisadi və maliyyə şoku Fars körfəzində müşahidə olunan vəziyyətdən daha ağır ola bilər”, deyə Freyman vurğulayır.

O əlavə edir ki, böhran şəraitində maliyyə resurslarının mövcudluğu belə, logistika zəncirləri pozularsa, təchizatın sürətlə təmin olunacağına zəmanət vermir.

Bu ssenarilər çinlə taybey arasında artan gərginlik, həmçinin Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsinə cavab olaraq qərbin tətbiq etdiyi sanksiyaların təcrübəsi fonunda nəzərdən keçirilir. Müəllif qeyd edir ki, xarici tədarüklərdən ciddi asılı olan tayvanın blokadası iqtisadiyyata və xüsusilə yarımkeçirici sənayesinə ciddi təsir göstərə bilər.

Ekspertin fikrincə, Hörmüz boğazı ətrafında baş verənlər iqtisadi təzyiq və risk idarəçiliyinin geosiyasi təsir aləti kimi necə istifadə oluna biləcəyini göstərir.

O vurğulayır ki, ABŞ və müttəfiqləri mümkün Tayvan böhranının təsirlərini azaltmaq üçün əvvəlcədən cavab mexanizmləri hazırlamalı, o cümlədən logistika, strateji ehtiyatların toplanması və iqtisadi siyasətin koordinasiyası istiqamətində addımlar atmalıdır.

Samir