İnsanlıq yox olduqdan sonra planetdə yeni bir “sivilizasiya”nın yarana biləcəyi ideyası gözlənilməz istiqamətdə inkişaf edib. Bu rol üçün ehtimal namizədlər kimi məməlilər və ya həşəratlar deyil, okean sakinləri – səkkizayaqlılar göstərilir. Bu hipotezi Oksford Universitetinin zooloqu Tim Koulson irəli sürüb və vurğulayıb ki, bu, real proqnoz deyil.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə "Econews" yazır.
Alimin sözlərinə görə, təkamül sağ qalma üstünlüyü verən genetik dəyişikliklərin toplanması ilə baş verir. Eyni zamanda, bütün növlər, o cümlədən insanlar sonda yox olur. Belə bir ssenaridə sual yaranır: hansı canlılar yeni ekoloji nişləri tuta və daha mürəkkəb təşkilatlanma formaları yarada bilər?
Koulson hesab edir ki, quşlar və həşəratlar “dahiliklərinə” baxmayaraq, incə motor bacarıqlarının olmaması səbəbindən məhdud imkanlara malikdir. Səkkizayaqlıları isə alim “Yer üzündə ən ağıllı, ən uyğunlaşa bilən və ən ixtiraçı canlılardan biri” adlandırır.
Adi səkkizayaqlının təxminən 500 milyon neyronu var və bu göstəriciyə görə o, tez-tez itlərlə müqayisə edilir. Maraqlıdır ki, bu neyronların təxminən üçdə ikisi mərkəzi beyində deyil, tentakllarda yerləşir.
Bu isə o deməkdir ki, hər bir tentakl sensor məlumatların böyük hissəsini müstəqil şəkildə emal edə və “yerindəcə” qərarlar qəbul edə bilir, heyvan isə bütövlükdə bədənin fəaliyyətini koordinasiya edir.
Alimlər bu cür paylanmış sinir sisteminin davranış baxımından nə ifadə etdiyini araşdırırlar. Neyrobiologiya sahəsində aparılan tədqiqatlarda səkkizayaqlının sinir sistemi mərkəzi beyin və tentakllar arasında bölünmüş, hər hissəsi müəyyən muxtariyyətə malik sistem kimi təsvir olunur.
2025-ci ildə Çikaqo Universitetinin hesabatında qeyd olunur ki, səkkizayaqlının tentakllarında yerləşən neyronların sayı onun beynindəkindən çoxdur. Bu isə onların dəqiq və demək olar ki, improvizə xarakterli hərəkətlərini izah edir.
Praktik nümunələr də mövcuddur. 2009-cu ildə "Current Biology" jurnalında dərc olunan araşdırmada səkkizayaqlıların kokos qabığının yarılarını daşıyaraq yalnız ehtiyac olduqda onlardan sığınacaq kimi istifadə etdiyi müşahidə olunub. Bu davranış alətlərdən istifadə kimi qiymətləndirilib.
Digər eksperimentlər göstərir ki, səkkizayaqlılar tapşırığın şərtləri dəyişdikdə tez uyğunlaşa bilir. Bu isə onların davranışının sadə “sınaq və səhv” metodundan daha mürəkkəb olduğunu göstərir.
Məqalədə qeyd olunur ki, səkkizayaqlılar artıq sürətlə dəyişən mühitdə yaşayır. Alimlərin məlumatına görə, dünyanın bir çox regionunda başayaqlıların populyasiyası artır, lakin bunun səbəbləri müxtəlifdir.
Bu səbəblərdən biri qlobal amillərlə bağlıdır. İqlim dəyişikliyi üzrə Hökumətlərarası Ekspertlər Qrupu (IPCC) bildirir ki, okean iqlim sistemində yaranan artıq istiliyin 90 faizindən çoxunu udub və dəniz həyatı faktiki olaraq planetin “istilik süngəri”ndə yaşayır.
Həmin hesabatda həmçinin qeyd olunur ki, istiləşmə okean qatlarının qarışmasını azaldır və bu da oksigen və qida maddələrinin dəniz orqanizmlərinə çatdırılmasını zəiflədə bilər.
Suyun kimyəvi tərkibi də dəyişir. ABŞ-ın "NOAA" qurumunun məlumatına görə, sənaye inqilabından bəri okean səth sularının pH səviyyəsi təxminən 0,1 azalıb ki, bu da turşuluğun təxminən 30 faiz artması deməkdir. Səkkizayaqlılar qabıq yaratmır, lakin onların ovunun böyük hissəsi yaradır və onların yaşayış mühiti bu ekosistemlərin sabitliyindən asılıdır.
Səkkizayaqlılar getdikcə daha çox diqqət mərkəzinə düşür. Böyük Britaniyada hökumət heyvanların rifahı haqqında qanun layihəsinin əhatəsini genişləndirərək səkkizayaqlıları və digər başayaqlıları da daxil edib və bunu müstəqil ekspert hesabatına əsaslandırıb.
Məqalədə qeyd olunur ki, bu, səkkizayaqlıların nə “hiss etdiyi” sualına tam cavab verməsə də, dəniz elminin praktik qərarlar sahəsinə nə qədər sürətlə daxil olduğunu göstərir.
İnsanlarla heyvanlar arasında başqa bir əlaqə isə çirklənmədir. "ScienceDirect" jurnalında dərc olunan açıq tədqiqatda təzə və konservləşdirilmiş dəniz məhsullarında, o cümlədən adi səkkizayaqlıda mikroplastiklərin miqdarı müqayisə edilib və konservləşdirilmiş nümunələrdə daha yüksək çirklənmə aşkar olunub.
Adi səkkizayaqlı üçün göstəricilər belədir: təzə toxumada hər qram üçün 0,005 ± 0,006 mikroplastik hissəciyi, konservləşdirilmiş nümunələrdə isə 0,12 ± 0,13 hissəcik.
Sonda qeyd olunur ki, Koulsonun səkkizayaqlılarla bağlı ssenarisi daha çox bir güzgü rolunu oynayır. Təkamül uzun zaman kəsiyində baş versə də, iqlim dəyişikliyi və çirklənmə artıq bir neçə insan nəsli ərzində okeanları dəyişdirir və əsas məsələ məhz bu fərqdir.
Samir
