Zəlzələ, sunami və vulkan püskürməsindən əvvəl heyvanların qeyri-adi davranışlar nümayiş etdirməsi ilə bağlı çoxsaylı müşahidələr mövcuddur. Lakin alimlər bu reaksiyaların təbii fəlakətləri əvvəlcədən proqnozlaşdırmaq üçün etibarlı üsul olub-olmadığını hələ müəyyənləşdirə bilməyiblər.
HİT.az xəbər verir ki, bu mövzuda ən çox xatırlanan hadisələrdən biri 1975-ci ildə Çinin Hayçen şəhərində baş verib. Zəlzələdən əvvəl yüzlərlə ölü ilanın görünməsi, bəzi kənd təsərrüfatı heyvanlarının tövlələrə girməkdən imtina etməsi və itlərin nəzarətsiz şəkildə hürməsi yerli sakinlərin diqqətini çəkib. Ardınca şəhərin təxliyəsinə qərar verilib və bir neçə saat sonra 7,3 maqnitudalı zəlzələ baş verib. Erkən təxliyə nəticəsində minlərlə insanın həyatının xilas edildiyi bildirilir.
Heyvanların zəlzələlərdən əvvəl qeyri-adi davranış göstərməsi ilə bağlı qeydlər isə daha qədim dövrlərə gedib çıxır. Məsələn, eramızdan əvvəl 373-cü ildə Helike şəhərində siçovul və gəlinciklərin zəlzələdən bir neçə gün əvvəl ərazini tərk etdiyi barədə məlumatlar var.
Müasir dövrdə də oxşar müşahidələr aparılıb. San Dieqo zooparkında fillərin 5,2 maqnitudalı zəlzələ zamanı balaların ətrafında qoruyucu dairə yaratdığı, Vaşinqtondakı akvariumda isə balıq və köpəkbalıqlarının 4,2 maqnitudalı təkanlar zamanı sürətlə hərəkət etdiyi müşahidə edilib. 2022-ci ildə isə Avstraliya sahillərində izlənən dəniz tısbağasının Tonqadakı vulkan püskürməsindən və ardınca yaranan sunamidən iki gün əvvəl istiqamətini dəyişdirdiyi qeydə alınıb.
Alimlər heyvanların belə reaksiyalarının bir neçə mümkün səbəbini araşdırırlar. Bunlara zəlzələdən əvvəl yaranan elektromaqnit dəyişiklikləri, insanların eşidə bilmədiyi aşağı tezlikli səslər və yeraltı proseslərin yaratdığı kimyəvi dəyişikliklər daxildir.
Mütəxəssislərin fikrincə, heyvanların hiss orqanları növdən-növə ciddi şəkildə fərqlənir. Fillər çox aşağı tezlikli səsləri, dəniz tısbağaları isə Yer kürəsinin maqnit sahəsindəki dəyişiklikləri qəbul edə bilir. Bu səbəbdən müxtəlif heyvanların eyni hadisədən əvvəl fərqli siqnallara reaksiya verməsi mümkündür.
Bununla belə, alimlər təkcə heyvanların davranışlarına əsaslanaraq zəlzələ və ya digər təbii fəlakəti proqnozlaşdırmağın mümkün olduğunu təsdiqləməyiblər. Bunun üçün çoxsaylı hadisələr üzrə uzunmüddətli müşahidələr aparılmalı, heyvanların davranışları ətraf mühitdəki fiziki və kimyəvi dəyişikliklərlə müqayisə edilməlidir. Hazırda bu davranışlar maraqlı elmi ipucu kimi qiymətləndirilir, lakin etibarlı erkən xəbərdarlıq sistemi hesab olunmur.
Samir
