Tarixdə məlum olan bütün quru onurğalıları arasında ən güclü dişləmə ilk baxışda düşünüldüyü kimi dinozavrlara deyil, nəhəng tarixöncəsi timsahabənzər bir canlıya - “Purussaurus brasiliensis”ə məxsus olub. 

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə Ratgers Universitetindən amerikalı təkamül bioloqu Skott Travers “Forbes” üçün yazdığı məqaləsində qeyd edib.

Alimin sözlərinə görə, bu sürünən dinozavrların məhvindən milyonlarla il sonra yaşasa da, dişləmə gücü mezazoy dövründə mövcud olmuş bütün canlıları geridə qoyub. Travers 2015-ci ildə “PLOS One” jurnalında dərc olunmuş tədqiqatın nəticələrinə istinad edir.

Məlumata görə, “Purussaurus brasiliensis” miozen dövründə, təxminən 13–5 milyon il əvvəl yaşamış nəhəng kayman növü olub. Paleontoloqlar onun fosil qalıqlarını Cənubi Amerikanın müxtəlif ərazilərində — indiki Venesuela, Braziliya, Peru və Kolumbiya ərazilərində aşkar ediblər.

Travers bildirir ki, pürüsavrın yaşadığı dövrdə Amazon hövzəsinin böyük hissəsi bataqlıqlar, çaylar və göllərdən ibarət geniş bir ekosistem olub. Bu sularda nəhəng gəmiricilər, iri tısbağalar, balıqlar, erkən primatlar və digər timsahabənzər canlılar yaşayıb. “Purussaurus” isə bu ekosistemin zirvəsində dayanır: onun orta uzunluğu təxminən 12,5 metrə, çəkisi isə 8,4 tona çatıb.

Bioloq izah edib ki, bir çox tarixöncəsi yırtıcı yalnız fraqmentar qalıqlarla tanınsa da, pürüsavr çox böyük və yaxşı qorunmuş kəllə sümükləri ilə təmsil olunur. Məhz bu tapıntılar alimlərə onun dişləmə gücünü hesablamağa imkan verib.

Hesablamalar zamanı alimlər biomekanik modelləşdirmədən istifadə ediblər. Bu yanaşma kəllə geometrisinin bərpasını, əzələlərin ölçülərinin və onların bərkidiyi nöqtələrin qiymətləndirilməsini, fizika qanunlarının və müqayisəli anatomiya üsullarının tətbiqini əhatə edib.

Araşdırma nəticəsində məlum olub ki, pürüsavrın dişləmə gücü 69 min nyutondan çox olub. Müqayisə üçün qeyd olunur ki, müasir növlər arasında ölçülmüş ən güclü dişləmə dəniz timsahına məxsusdur və bu göstərici təxminən 16 min nyutondur.

“Ən ehtiyatlı hesablamalara görə belə, bu fakt pürüsavrın Yer üzündə həyat tarixində mövcud olmuş bütün quru onurğalıları arasında ən güclü dişləməyə sahib olduğunu göstərir”, deyə Travers yazır.

Timsahabənzər canlılar güc yaratmaq üzrə ixtisaslaşmış heyvanlar kimi tanınır. Onların kəllələri sanki canlı sıxac kimidir: qalın sümüklər, möhkəmləndirilmiş tikişlər və mexaniki üstünlüyü artıran qısa, enli burun quruluşu. Müasir timsahlar ağızlarını açan əzələlər nisbətən zəif olsa da, çənələrini son dərəcə böyük güclə sıxa bilirlər.

Travers hesab edir ki, pürüsavr bu quruluşu mümkün olan maksimum həddə çatdırıb. Onun kəlləsi müasir ölçülərlə müqayisədə son dərəcə iri və dərin olub, bu isə əzələlərin birləşməsi üçün geniş sahə yaradıb.

“Burun hissəsinin proporsiyalarına əsasən, onun çənələri kəsməkdən daha çox əzməyə uyğunlaşıb ki, bu da iri ovları məhv etmək üçün ideal strategiyadır”, deyə alim qeyd edir.

Traversin fikrincə, bu güclü dişləmə sadəcə fiziki üstünlük deyil, həm də həmin dövrdəki ekoloji çağırışların əksidir. Pürüsavr qalın zirehli nəhəng tısbağalar, yüzlərlə kiloqram çəkisi olan iri gəmiricilər, digər timsahabənzərlər və su kənarına gələn böyük məməlilərlə eyni mühitdə yaşayıb.

Tədqiqatda istifadə olunan biomekanik modellər göstərir ki, pürüsavr bu rəqiblərin sümüklərini və zirehlərini asanlıqla əzə bilib. Onun dişləmə gücü ovunu dərhal öldürməyə imkan verib və bu, müasir timsahların tez-tez istifadə etdiyi uzunmüddətli mübarizə və ya boğma üsuluna ehtiyacı aradan qaldırıb.

Alimin fikrincə, pürüsavr canlıların fiziki imkanlarının demək olar ki, son həddinə çatmasının nadir nümunəsidir. Əzələlər sonsuz güc yarada bilmir, sümüklər isə limitsiz təzyiqə dözmür. Pürüsavrın müasir heyvanların hamısından qat-qat güclü dişləməsi onun kəllə quruluşunun son dərəcə möhkəm və yükləri bərabər paylayan şəkildə “layihələndirildiyini” göstərir.

Travers vurğulayır ki, pürüsavr həm də təkamülün milyonlarla il ərzində daha iri ölçülərə, güclü çənələrə və qida zəncirində tam dominantlığa üstünlük verdikdə nələr baş verdiyini nümayiş etdirir. Bununla belə, bütün bu gücə baxmayaraq, pürüsavr məhv olub. Alimin fikrincə, bunun səbəbi rəqiblər deyil, ətraf mühitin dəyişməsi olub.

O izah edir ki, miozenin sonu və pliosen dövründə Cənubi Amerikanın bataqlıqları tədricən yox olmağa başlayıb. İqlim dəyişiklikləri və Amazon çayının müasir axar sisteminin formalaşması nəticəsində bir çox dayaz su hövzələri quruyub. Məhz bu cür mühitlər nəhəng su yırtıcılarının, o cümlədən pürüsavrın yaşadığı əsas yerlər idi. Ekosistem dəyişdikdə isə bu heyvanın yaşaya biləcəyi niş də aradan qalxıb.

Samir