Bəzi ilan növləri bədənin qismən donmasını yaşaya bilir – bu, yaxın vaxtlara qədər sürünənlər üçün mümkün sayılmayan bir hadisə idi. Herpetoloqlar bunun hansı fizioloji mexanizmlər sayəsində baş verdiyini və niyə bu qabiliyyətin sərt hədləri olduğunu izah edirlər

Hit.az xəbər verir ki, bu barədə “Forbes” yazır.

Adətən ilanlar şaxtadan qaçaraq brumasiya adlanan qış sakitlik vəziyyətinə düşürlər. Onlar yuvalarda, qayalıq çatlarında və ya kök sistemlərində gizlənir, burada temperatur sıfırdan aşağı enmir. Lakin hava şəraitinin kəskin dəyişməsi, qar örtüyünün olmaması və ya zəif izolyasiya olunmuş sığınacaqlar səbəbindən bəzi fərdlər donma şəraitinə düşə bilər.

Məhz bu cür ekstremal hallarda qırmızıyanlı bağ ilanının (Thamnophis sirtalis parietalis) unikal, lakin məhdud şaxtaya davamlılığı üzə çıxır.

Təcrübələr nə göstərdi

Kanada Zoologiya Jurnalında dərc olunan tədqiqatlara görə, bu ilanlar bədənlərindəki suyun 40 faizi buz halına düşdüyü zaman –2,5 °C temperaturuna qədər dözə bilirlər.

– 3 saatlıq donmadan sonra fərdlərin əksəriyyəti tam bərpa olunub;
– 10 saatdan sonra sağ qalma göstəricisi təxminən 50 faizə düşüb;
– 24–48 saatdan sonra isə demək olar ki, heç bir ilan sağ qalmayıb.

Bu səbəbdən söhbət həqiqi şaxtaya davamlılıqdan deyil, gözlənilməz soyuğu keçirməyə imkan verən qısa “həyat fasiləsi”ndən gedir.

Alimlər orqanizmdə iki əlaqəli reaksiyanı fərqləndirirlər.

Metabolik depressiya

Buz əmələ gəldikdə qan dövranı və oksigenin daxil olması demək olar ki, tam dayanır. Bu, hüceyrələrin enerji tələbatını kəskin azaldır və onların qısa müddət oksigensiz yaşamasına imkan verir.

Krioprotektorlar

Toxumalarda hüceyrələrin buzdan zədələnməsini və osmotik stresi azaldan molekullar toplanır. Şaxtaya davamlı qurbağalarla müqayisədə ilanlarda bu mexanizm daha zəif və lokal xarakter daşıyır – əsasən taurin və qlükozanın məhdud səviyyədə sərbəst buraxılması hesabına.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, bu sağ qalma pəncərəsi çox dardır. Amfibiyalardan fərqli olaraq, ilanların qoruyucu maddə ehtiyatları məhduddur və toxumaların qorunması mexanizmləri daha az effektivdir.

2023-cü ildə şimal bağ ilanı populyasiyaları üzərində aparılan tədqiqat göstərib ki, qeyri-adi qışlar – donmadan əvvəl daşqınlar və ya tez-tez “donma–ərimə” dövrləri – kütləvi tələfata səbəb ola bilər.

İqlim dəyişikliyi ziddiyyətli vəziyyət yaradır: daha isti qışlar dərin donma riskini azaldır, lakin eyni zamanda ilanlar üçün az təhlükəli olmayan qeyri-sabit hava ssenarilərinin tezliyini artırır.

Samir