Çinin “Chang’e 6” missiyası çərçivəsində Ayın qaranlıq tərəfindən Yerə gətirilən qaya nümunələri uydumuzun niyə “ikiüzlü” göründüyünə dair milyardlarla illik bir sirri aydınlaşdıra bilər. 

HİT.az xəbər verir ki, Ayın bizə baxan tərəfi nəhəng vulkanik düzənliklərlə, yəni məşhur tünd ləkələrlə örtülü olduğu halda, arxa tərəfi dağlıq və kraterli quruluşu ilə tamamilə fərqli mənzərə yaradır. Alimlər uzun illərdir bu kəskin fərqin səbəbini araşdırırdı. İndi isə Cənub Qütbü–Aitken hövzəsindən götürülmüş bazalt nümunələri bu asimmetriyanın arxasında dayanan nəhəng bir toqquşmanın izlərini birbaşa ortaya qoyur.

“Chang’e 6” missiyasının 2024-cü ilin iyununda “Apollo” kraterindən topladığı nümunələr Çin Elmlər Akademiyasının mütəxəssisləri tərəfindən diqqətlə tədqiq edilib. Tədqiqatçılar bu nümunələrdəki kalium izotoplarını analiz edərkən gözlənilməz nəticə ilə qarşılaşıblar. Ayın arxa tərəfindəki kalium-41 izotopunun, ön tərəfdən gətirilən nümunələrlə müqayisədə xeyli yüksək olduğu müəyyən edilib. Elmi qrup bu fərqi izah etmək üçün kosmik şüalardan maqmatik proseslərə qədər müxtəlif ehtimalları nəzərdən keçirsə də, onların heç biri bu qədər böyük fərqi təkbaşına izah etməyə yetməyib. Nəticələr alimləri təxminən 4,2 milyard il əvvəl baş vermiş və Günəş sisteminin ən böyük toqquşmalarından biri hesab olunan hadisəyə aparır.

Aparılan analizlər göstərir ki, hövzəni yaradan nəhəng toqquşma zamanı yaranan ifrat istilik və təzyiq Ayın qabığını və mantiyasını sanki “qaynadıb”. Bu nəhəng enerji kalium və su kimi aşağı qaynama nöqtəsinə malik elementlərin buxarlanaraq kosmosa sovrulmasına səbəb olub. Buxarlanma zamanı yüngül kalium-39 izotopları daha asan yox olduğu halda, ağır kalium-41 izotopları geridə qalıb. Bu isə təkcə kimyəvi dəyişiklik deyil, Ayın geoloji taleyini müəyyənləşdirən əsas dönüş nöqtəsinə çevrilib.

Kalium və su kimi uçucu maddələrin bu böyük zərbə nəticəsində itməsi Ayın arxa tərəfindəki vulkanik fəaliyyəti də zəiflədib. Maqma əmələgəlməsini dəstəkləyən maddələr azaldığı üçün Ayın bu hissəsində geniş lava düzənlikləri heç vaxt formalaşmayıb. Məhz buna görə də Yerdən baxdıqda gördüyümüz tünd “ləkələr” Ayın arxa tərəfində demək olar ki, yoxdur. Yanvarın 12-də elmi ictimaiyyətlə paylaşılan bu tapıntılar göstərir ki, bir toqquşma təkcə krater yaratmaqla kifayətlənmir, bir göy cisminin daxili quruluşunu və xarici görünüşünü milyardlarla il ərzində daimi olaraq dəyişdirə bilir.

Samir