İndiyə qədər iki qara dəlik arasında qeydə alınan ən şiddətli toqquşma, alimlərə Albert Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsini təkcə sınamaq deyil, həm də misli görünməmiş bir ətraflılıq səviyyəsində yoxlamaq imkanı yaradıb. Ortaya çıxan nəticələr, məşhur fizikin kosmos və qravitasiya ilə bağlı proqnozlarının bir daha doğru olduğunu göstərib.
HİT.az xəbər verir ki, 2025-ci ildə, son dərəcə həssas lazer sistemlərindən ibarət beynəlxalq qravitasiya dalğası detektorları şəbəkəsi, GW250114 adlanan çox güclü bir zaman-məkanda dalğalanmanı aşkar edib. Bu siqnalın iki qara dəliyin birləşməsi zamanı meydana gəldiyi düşünülür.
Bu şəbəkəyə ABŞ-dakı “Laser Interferometer Gravitational-Wave Observatory” (LIGO) və İtaliyadakı “Virgo Detector” kimi detektorlar daxildir. Bu sistemlər, LIGO-nun 2016-cı ildəki ilk qravitasiya dalğası kəşfindən sonra çox daha yüksək həssaslığa çatmışdı. Nəticədə GW250114, indiyə qədər müşahidə olunan qravitasiya dalğaları arasında ən təmiz və ən az səs-küyə sahib məlumatları təqdim edib. Bu da hadisəni fizik nəzəriyyələrini sınamaq üçün unikal bir laboratoriyaya çevirib.
Keçən il tədqiqatçılar, GW250114 məlumatlarını istifadə edərək, Stephen Havkinq tərəfindən 50 ildən çox əvvəl irəli sürülən bir teoremi sınamışdılar. Bu teoremə görə, iki qara dəliyin birləşməsi ilə yaranan yeni qara dəliyin hadisə üfüqü, əvvəlki qara dəliklərin cəmi hadisə üfüqündən kiçik ola bilməzdi. Nəticələr, demək olar ki, yüz faiz dəqiqliklə Havkinqin haqlı olduğunu göstərib.
İndi isə Keefe Mitman və Nyu Yorkdakı Kornell Universitetindən həmkarları, bir addım irəli gedərək bu birləşmənin Eynşteynin ümumi nisbilik nəzəriyyəsi ilə nə qədər uyğun olduğunu sınayıblar.
Eynşteynin tənlikləri, kütləyə sahib hər cismin zaman-məkanda necə hərəkət etdiyini göstərir. Bu tənliklər iki qara dəliyin birləşməsinə tətbiq olunaraq həll edildikdə olduqca aydın bir şəkil ortaya çıxır: qara dəliklər əvvəlcə bir-birinin ətrafında sürətlə dönür, sonra böyük bir toqquşma ilə birləşir, bu zaman nəhəng enerji açılır və nəhayət bir zəngin vurulduqdan sonra titrəməsi kimi müəyyən tezliklərdə titrəyir.
Bu titrəmə tezliklərinə “ringdown modları” deyilir. Əvvəlki qravitasiya dalğası hadisələrində bu siqnallar olduqca zəif idi. Ancaq GW250114 o qədər güclü olub ki, Eynşteynin tənliklərinin proqnozlaşdırdığı bu tezliklər ilk dəfə açıq şəkildə sınana bilib.
Mitman və komandası, Eynşteynin tənliklərini rəqəmsal olaraq simulyasiya edərək qara dəlik titrəmələrinin hansı tezliklərdə və nə qədər güclü olması lazım olduğunu hesablayıb. Əldə olunan nəticələr detektorların ölçdüyü dəyərlərlə demək olar ki, tam üst-üstə düşüb.
“Məlumatlarda ölçdüyümüz amplitudlar, rəqəmsal nisbiliyin proqnozları ilə inanılmaz dərəcədə yaxşı uyğun gəlir. Eynşteynin tənliklərini həll etmək həqiqətən çox çətindir. Amma həll etdikdə və ümumi nisbilik proqnozlarını detektorlarımızda gördükdə, nəticə tamamilə eyni olur", deyə Mitman bildirib.
Birləşmiş Krallıqdakı Portsmouth Universitetindən Laura Nuttall vəziyyəti belə ümumiləşdirir: “Nəticə budur ki, Eynşteyn hələ də haqlıdır. Yerçəkmə ilə bağlı hər şey onun dedikləri ilə tam uyğun gəlir.”
Buna baxmayaraq, GW250114-un gücünə baxmayaraq ölçülən tezliklər hələ də olduqca zəif olub. Bu səbəbdən Mitman və komandası nəticələrin Eynşteynin proqnozlarından 10%-dən çox sapmadığını tam olaraq istisna edə bilmirlər. Bunun əsas səbəbi mövcud qravitasiya dalğası detektorlarının həssaslıq həddidir. Detektor texnologiyası inkişaf etdikcə bu qeyri-müəyyənliyin azalması gözlənilir. Ancaq əgər Eynşteynin nəzəriyyəsində həqiqətən bir boşluq varsa, bu fərq yox olmaq əvəzinə qalıcı ola bilər.
“Daha çox hadisə müşahidə etdikcə və ya təkcə daha güclü bir hadisə ələ keçirdikcə, səhv payları sıfıra yaxınlaşa bilər və ya sıfırdan uzaq bir dəyərdə sabit qala bilər. Əgər sıfırdan uzaq bir dəyərdə qalırlarsa, işdə o zaman həqiqətən maraqlı bir vəziyyətlə qarşılaşacağıq", deyə Mitman qeyd edib.
Samir
