İnsan qavrayış aralıqları orta biologiya hədlərini əks etdirir. Görmə təxminən 430–770 THz, eşitmə isə təxminən 20 Hz–20 kHz aralığındadır. Bu rəqəmlər bir çoxumuz üçün abstrakt ola bilər, amma elmi baxımdan son dərəcə dəqiqdir. 

HİT.az xəbər verir ki, elektromaqnit spektri və akustik spektr insan duyğularının sərhədlərini aşır. Bu məqalədə mürəkkəb fizika anlayışlarını sadə dildə izah edəcəyik. Lakin mahiyyət dəyişməz: Reallıq, qavradığımızdan çox daha dərin bir dünyadır.

Reallıq qavrayışın o tayındadır

Ən ağıllı zehinlər bunu qəbul edir: Reallıq, qavrayışdan daha dərinliklidir. Ölçmə şüuru genişləndirir. Qavrayamadığınız şeylər də mövcudluğunu davam etdirir. Bu baxış bucağı perspektivi dəyişdirir. Duyğularınız məhduddursa, əldə etdiyiniz nəticələrdən nə qədər əmin ola bilərsiniz ki?

Kosmik mikrodalğa fon şüaları kainatı doldurur. Elektromaqnit sahələr sizi əhatə edir. Bioloji sistemlər ölçülə bilən elektrik siqnalları yaradır. Səssizlik bir illüziyadır. Qaranlıq nisbidir. Bu gün bir EEG cihazı beyninizdəki elektrik fəaliyyətini qeyd edə bilər. Radio anteni isə çıplaq qulaqla eşidə bilməyəcəyiniz siqnalları tutur. İstilik kameraları gözünüzün görə bilmədiyi infraqırmızı şüaları görünən hala gətirir. Amma texnologiya yeni bir reallıq yaratmır. Əslində, artıq orada olanı ortaya çıxarır.

Bioloji filtr: Beyin nəyi seçir?

Tam mənzərəni heç vaxt görə bilmirik. Varoluşu biologiya tərəfindən süzülmüş bir dilimdə yaşadığımızı söyləyə bilərik. Üstəlik, o dilim çox kiçikdir. Təsəvvür edin ki, ultrabənövşəyi işığı görə bilirsiniz və ya 100.000 Hz-ə qədər eşidə bilirsiniz. Dünya tamamilə fərqli olardı. Eyni kainat, amma fərqli bant genişliyi. “Reallıq” dediyimiz şey, biologiyanın icazə verdiyidir. Beynimiz aqressiv şəkildə süzür, tənzimləyir, sıxışdırır və şərh edir. Həyatda qalmaq üçün, həqiqət üçün deyil.

İnfraqırmızı kameralar istilik xəritələrini göstərir. Radio teleskoplar kosmik siqnalları tutur. X-şüaları toxumanın içini göstərir, ultrason isə bədənin daxilini xəritələyir. WiFi siqnalları indi bədəninizdən keçir. Qalaksiyalardan gələn radio dalğaları Dünya üzərində fasiləsiz tarama aparır. Ulduzlar gözlərinizin heç vaxt qeydə ala bilməyəcəyi radiasiya yayır. Kainat titrəyir və biz əksəriyyətini qavramırıq. Eşitmə aralığınız nədir? 20 Hz ilə 20.000 Hz arası? Amma itlər daha yüksək tezlikləri eşidə bilir. Yarasalar ultrason ilə istiqamət tapır və delfinlər bu aralığın çox üstündə ünsiyyət qurur.

Görünən işıq təxminən 400–700 nanometr aralığındadır. Bununla bitir. İnfraqırmızı istiliyi görə bilmirik, ultrabənövşəyi parıltını fərq edə bilmirik, kosmik radiasiyanı seçə bilmirik və maqnit sahələrini qavramaq mümkün deyil. Halbuki elektromaqnit spektri nəhəngdir: gamma şüaları, X-şüaları, ultrabənövşəyi, infraqırmızı, mikrodalğa, radio dalğaları. Biz isə bu spektrin yalnız incə bir hissəsini görə bilirik.

0,0035%-lik məsələ: Rəqəm nəyi göstərir?

“Gerçəklikdən yalnız 0,0035%-ni görürük” ifadəsi təxminən görünən işığın bütün elektromaqnit spektrinə nisbətini vurğulamaq üçün işlədilir. Dəqiq nisbət hesabı metoddan asılıdır. Amma elmi həqiqət budur: Elektromaqnit spektri görünən işıq bantından astronomik ölçüdə genişdir. İnsan gözü yalnız təxminən 430–770 THz aralığını qəbul edir. Qulaqlar isə yalnız 20 Hz–20 kHz.

Beləliklə, anladığımızı sandığımız dünya əslində yalnız bioloji bir bant genişliyidir. Beynimiz optimallaşdırılmış bir interfeys təqdim edir. Amma bu, bütün sistemi əhatə etmir. Elm və texnologiya insan qavrayışının sərhədlərini genişləndirməyin yeganə yoludur. Hər yeni sensor, hər teleskop, hər detektor bunu göstərir: Kainat çox daha böyükdür və əksəriyyəti hələ görünmür. Deməli, “gördüklərimə inanım, yoxsa sənə?” deyərkən bir daha düşünmək lazımdır. Bəlkə də əsas sual budur: Qavramadığınız şeylər barədə nə qədər qəti danışa bilərsiniz?

Samir