Kosmologiya dünyası son illərin ən diqqət çəkici müzakirələrindən biri ilə üz-üzədir. 

HİT.az xəbər verir ki, Dark Energy Spectroscopic Instrument (DESI) layihəsində çalışan tədqiqatçılar kainatın genişlənməsini sürətləndirdiyi güman edilən qaranlıq enerjinin zamanla zəifləyə biləcəyinə dair güclü göstəricilər əldə ediblər. Əgər bu nəticələr təsdiqlənərsə, müasir kozmologiyanın əsas dayaqlarından biri ciddi şəkildə sarsıla bilər.

İndiyə qədər qəbul edilən modelə görə qaranlıq enerji sabitdir. Standart kozmologiya modeli olan Lambda CDM, kainatın genişlənməsini izah etmək üçün qaranlıq enerjini boş məkanda dəyişməyən enerji kimi təqdim edir. Bu yanaşmada kainat genişləndikcə genişlənmə sürəti getdikcə artır.

Lakin DESI-dən alınan məlumatlar göstərir ki, bu sürət zamanla dəyişə bilər. Əgər bu məlumatlar təsdiqlənərsə, qaranlıq enerjinin sabit olmadığı və zamanla dəyişdiyi ortaya çıxacaq. Belə bir vəziyyət yalnız kozmologiya modelini deyil, qaranlıq maddə və cazibə nəzəriyyələrini də yenidən düşünməyi tələb edə bilər. Kaliforniya Universitetindən (Berkeley) fizik Erik Linder qeyd edir ki, bu, fizikanın bir çox sahəsində böyük dəyişikliklərin qapısını aça bilər.

Standart modelə görə kainat ilk anlarında “inflyasiya” adlanan son dərəcə sürətli bir genişlənmə yaşayıb. Bu proses, kainatın böyük miqyasda niyə düz və homojen göründüyünü izah etmək üçün istifadə olunur. Lakin bu nəzəriyyə uzun müddətdir bəzi fizikçilər tərəfindən tənqid olunur.

Princeton Universitetindən Paul Steinhardt inflyasiya modelində ciddi problemlər olduğunu iddia edir. Ona görə, bu nəzəriyyə qeyri-adi başlanğıc şərtləri tələb edir və çoxlu kainat fikrinə yol açır.

Steinhardt bunun əvəzinə dairəvi (siklik) kainat modelini müdafiə edir. Bu nəzəriyyəyə görə kainat sonsuz dövr içində genişlənir, sonra büzülür və yenidən sıçrayaraq yeni bir mərhələyə başlayır. Lakin bu modelin işləməsi üçün qaranlıq enerjinin sabit olmaması lazımdır.

Bu senaridə qaranlıq enerji zamanla zəifləyir, genişlənməni yavaşladır və nəticədə kainatın yenidən büzülməsinə səbəb olur. DESI məlumatlarında müşahidə olunan genişlənmə sürətindəki dəyişiklik bu ehtimalın ilkin mərhələsi ilə uyğun ola bilər. Lakin alimlər qeyd edirlər ki, bu nəticələr dairəvi kainat üçün mütləq sübut sayılmır.

DESI məlumatları uzun müddətdir mübahisəli olan ssim (string) nəzəriyyəsini də yenidən gündəmə gətirdi. Bu nəzəriyyəyə görə kainatdakı bütün zərrəciklər son dərəcə kiçik, titrəyən ssimlərdən ibarətdir və bu ssimlər gizli əlavə ölçülərdə mövcuddur.

Harvard Universitetindən nəzəri fizikaçı Cumrun Vafa və tədqiqat qrupu bir neçə il əvvəl qaranlıq enerjinin sabit olmayacağını göstərən bir model təqdim etmişdi. Swampland fərziyyələrinə əsaslanan bu yanaşma, qaranlıq enerjinin zamanla dəyişən bir sahə olmalı olduğunu iddia edir.

O vaxt bu fikir mübahisəli sayılırdı, çünki müşahidələr qaranlıq enerjinin sabit olduğunu göstərirdi. Hətta bəzi tədqiqatçılar bu səbəbdən ssim nəzəriyyəsinin müşahidələrlə uyğun gəlmədiyini iddia edirdi.

Vafa və komandası 2022-ci ildə daha geniş model işləyib hazırladı. Bu modelə görə, zaman-məkan strukturunda böyük bir gizli əlavə ölçü mövcuddur və bu ölçünün böyüklüyü kosmik zaman ərzində yavaş-yavaş dəyişə bilər.

Ölçünün geometriyası dəyişdikcə kainatda müşahidə olunan enerji miqdarı da dəyişir. Bu, müşahidə edilən qaranlıq enerjinin zəifləməsi kimi görünə bilər. DESI məlumatları da məhz bu senarini göstərir.

2025-ci ildə DESI məlumatları digər kozmoloji müşahidələrlə birlikdə analiz edildikdə, bu modelin standart Lambda CDM modelindən daha yaxşı uyğunlaşdığı müşahidə olunub. Bundan əlavə, qaranlıq enerjinin dəyişməsinə icazə verən digər modellərlə də oxşar dəqiqlik göstərib.

Alimlər hələ də ehtiyatlı davranır. DESI məlumatları birbaşa ssim nəzəriyyəsinin sübutu sayılmır və gizli ölçü olmayan bəzi alternativ modellər də mövcud məlumatlarla uyğun nəticələr verə bilir. Lakin nəticələr təsdiqlənərsə, ssim nəzəriyyəsinə qarşı “sınaq üçün proqnoz vermir” tənqidini zəiflədə bilər. Oxford Universitetindən Pedro Ferreira bildirir ki, bu nəticələr əsas fizik haqqında birbaşa nəticə çıxarmağı çətinləşdirir.

Çikaqo Universitetindən Mike Turner isə daha nikbin yanaşır. Ona görə, bu kəşflər kozmologiya ilə zərrəcik fizikasının kəsişdiyi nöqtədə kainatın ən fundamental quruluşuna dair vacib ipucları verə bilər. Əgər DESI məlumatları təsdiqlənərsə, fiziklər yalnız qaranlıq enerjini deyil, həm də zaman-məkanın dərin quruluşunu və kainatın neçə ölçüdən ibarət olduğunu yenidən qiymətləndirməli olacaqlar. Bu da müasir fizikanın ən böyük suallarından bəzilərini yenidən gündəmə gətirəcək.

Samir