Şimali Amerikanın səhralarında yaşayan "Phrynosoma" cinsinə aid buynuzlu kərtənkələ unikal müdafiə mexanizminə malikdir: o, yırtıcılara qarşı gözlərindən qan püskürdür. 

HİT.az xəbər verir ki, "Forbes" nəşrinin yazdığına görə, göz aortoqemorragiyası kimi tanınan bu davranış hələ 1800-cü illərdən alimlər tərəfindən sənədləşdirilir və XX–XXI əsrlərdə eksperimental şəkildə təsdiqlənib.

Kərtənkələlərin gözləri ətrafında qanla dolan xüsusi boşluqlar var. Təhlükə zamanı onlar venoz axını məhdudlaşdırır və təzyiqi artırırlar. Nəticədə nazik qan şırnağı yırtıcıya doğru püskürür. 2024-cü il tədqiqatı göstərib ki, bu şırnaq bir metrə qədər məsafəyə çata bilir və demək olar ki, həmişə birbaşa yırtıcıya yönəlir.

Kərtənkələlər prosesi motor şəkildə idarə edir: püskürtmədən əvvəl başlarını təhlükə istiqamətinə çevirirlər. Bir fərdin 17 dəqiqə ərzində sağlamlığına zərər vermədən bunu doqquz dəfə etdiyi müşahidə olunub.

Bu mexanizm əsasən itkimilər fəsiləsinə aid yırtıcılara – koyotlara, tülkülərə və itlərə qarşı yönəlib. Təcrübələr göstərir ki, bu heyvanlar qan dadına reaksiya verərək geri çəkilir, ağızlarını açır və bəzən hücumdan tam imtina edirlər. Digər heyvanlar isə demək olar ki, reaksiya vermir.

Müdafiənin effektivliyi kərtənkələnin qidalanması ilə bağlıdır: o, "Pogonomyrmex" cinsinə aid qarışqalarla qidalanır. Bu qarışqaların tərkibində olan qarışqa turşusu kərtənkələnin qanında toplanaraq onu itkimilər üçün xoşagəlməz edir.

Elmi baxımdan bu hal ekzaptasiya nümunəsidir: əvvəl başqa məqsədlər üçün formalaşmış xüsusiyyətlər (göz boşluqlarının termorequlyasiyası, toksik qarışqalarla qidalanma) sonradan effektiv müdafiə mexanizminə çevrilib. Kiçik damar partlamaları funksional rol qazanıb, qan şırnağı isə məqsədyönlü müdafiə vasitəsinə çevrilib.

Bu buynuzlu kərtənkələ evolyusiyanın mövcud resurslardan necə yaradıcı şəkildə istifadə etdiyini nümayiş etdirir. Sadə fizioloji xüsusiyyətlər milyonlarla illik seçmə nəticəsində mürəkkəb və təsirli müdafiə sisteminə çevrilib.

Samir