Texnologiyanın beyin funksiyalarını zəiflətməsi iddiası süni intellekt və sosial media ilə yenidən gündəmə gəlib.
HİT.az-ın məlumatına görə, MIT və Kaliforniya Universitetində aparılan araşdırmalar göstərir ki, intensiv rəqəmsal istifadə yaddaş, oxuma və dil performansını azalda bilər. Ekspertlərə görə problem texnologiyada deyil, onun necə istifadə olunmasındadır; düzgün idarə olunduqda gənc nəsillər qoruna bilər.
Texnologiyanın beyin funksiyalarını zəiflətməkdə ittiham edilməsi texnologiya qədər köhnə bir mövzudur. Bu gün süni intellekt və sosial media eyni səbəblə diqqət mərkəzindədir. Bu texnologiyalardan intensiv istifadə edən gənclər konsentrasiya və öyrənmə bacarıqlarına mənfi təsiri ən çox yaşayanlar arasında yer alır. Bilgi hər yerdədir və dərhal əldə edilə bilir, lakin insanlar asan yolu seçərək məlumatı axtarır və əzbərləyir. Nəticədə məlumat tez unudulur və qarışdırılır.
Araşdırmalar göstərir ki, bu alətlərin intensiv istifadəsi oxuma, yaddaş və dil performansında azalma ilə əlaqəlidir. Massachusetts Texnologiya İnstitutunda (MIT) 2025-ci ilin iyun ayında aparılan araşdırmada 54 tələbə üç qrupa bölünərək izlənilib.
* Birinci qrup ChatGPT-dən istifadə edib.
* İkinci qrup ənənəvi axtarış motorundan istifadə edib.
* Üçüncü qrup heç bir rəqəmsal alətdən istifadə etməyib.
Tələbələr test yazarkən beyin fəaliyyəti sensorlar vasitəsilə ölçülüb. Gözlənildiyi kimi, süni intellekt istifadəçilərində ən aşağı fəaliyyət müşahidə olunub. Ən diqqət çəkən nəticə isə yaddaş ilə bağlı olub:
* Çatbot istifadəçilərinin 80%-dən çoxu bir cümləni belə xatırlaya bilməyib.
* Axtarış motoru istifadəçiləri bir neçə pasajı xatırlaya bilib.
* Heç bir texnoloji yardım almayanlar isə çoxlu məlumatları yadda saxlayıb.
Bu nəticə süni intellektin insan beyninə, yaddaş və düşüncə qabiliyyətinə necə mənfi təsir etdiyini açıq şəkildə göstərir.
Sosial media istifadəsində də oxşar nəticələr əldə olunub. 2025-ci ildə JAMA Pediatrics saytında dərc edilən araşdırmada Kaliforniya Universitetindən 9–13 yaş arasında 6.500 uşaq bir neçə il boyunca izlənilib. Hər il uşaqlar sosial media istifadə müddətlərini bildirir və bilişsel testlərdən keçirilirdi:
* Gündə təxminən bir saat sosial media istifadə edən uşaqlar oxuma və yaddaş testlərində istifadə etməyənlərə nisbətən 1–2 xal aşağı nəticə göstərib.
* Üç saatlıq istifadə bu fərqi 4–5 xala qədər artırıb.
Araşdırmanı idarə edən Dr. Nagata qeyd edir ki, məzmunu gəzməyə sərf olunan hər saat, oxuma və ya yuxu kimi daha zənginləşdirici fəaliyyətlər üçün ayrılan vaxtı azaldır və bu da yaddaşa mənfi təsir göstərir.
Ekspertlər vurğulayır ki, texnologiyanın yaddaş və düşüncə qabiliyyətinə mənfi təsiri olsa da, düzgün istifadə edildikdə çox faydalı ola bilər. Tamamilə mənfi yanaşmaq əvəzinə, texnologiyanı idarə etməyi öyrənmək gənc nəsli qorumaq və təlim vermək baxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
Samir
