Doğubayazıta doğru irəlilədikcə yolun mənzərəsi dəyişir. 

Geniş düzənliklərin üzərində uzaqlarda görünən nəhəng zirvə getdikcə aydınlaşır. Bir qədər sonra isə artıq onun nə qədər böyük olduğunu təsəvvür etməyə ehtiyac qalmır – Ağrı dağı bütün əzəməti ilə qarşındadır.

Mən bu dağı ilk dəfə bu qədər yaxından görəndə diqqətimi onun yalnız hündürlüyü çəkmədi. Ağrı dağına baxanda sanki coğrafiyanın özü danışır. Zirvəsindəki qar, yamaclarının sərtliyi, ətrafındakı sonsuzluq hissi insanda qəribə bir duyğu yaradır: burada zaman başqa cür axır.

5 137 metr...
Bu rəqəm sadəcə yüksəklik göstəricisi deyil. Ağrı Türkiyənin ən yüksək dağıdır və Şərqi Anadolunun mənzərəsinə öz möhürünü vurur. Böyük Ağrı ilə yanaşı, 3 896 metr yüksəklikdə Kiçik Ağrı da yüksəlir. İki zirvə arasındakı yüksəkliklər isə bu nəhəng vulkanik massivin bütövlüyünü tamamlayır.

Ağrı dağı sönmüş vulkandır. Zirvəsi ilin böyük hissəsində qar və buzla örtülü qalır. Bəlkə də ona görə uzaqdan baxanda həm sərt, həm də sirli görünür. Lakin Ağrını yalnız rəqəmlərlə anlatmaq mümkün deyil. Çünki bu dağın adı çəkiləndə söhbət təkcə təbiətdən getmir.

Bir dağın daşıdığı əfsanə
Ağrı dağının əsrlərdir insanların yaddaşında yaşamasının əsas səbəblərindən biri Nuhun gəmisi ilə bağlı rəvayətlərdir. Müqəddəs mətnlərdə adı çəkilən “Ararat dağları” ilə bu ərazinin əlaqələndirilməsi müxtəlif dövrlərdə araşdırmaçıların diqqətini Ağrıya yönəldib. Nuhun gəmisinin məhz burada dayandığına dair rəvayət bu gün də yaşayır.

Ancaq rəvayət başqa, elmi sübut başqa məsələdir. Nuhun gəmisinin Ağrı dağında olduğuna dair elmi baxımdan təsdiqlənmiş fakt yoxdur. Buna baxmayaraq, bu hekayənin dağın kimliyinə təsiri danılmazdır. Ağrı bu gün həm coğrafi zirvə, həm də insanların təsəvvüründə minilliklərdən keçib gələn bir əfsanənin ünvanıdır.

Zirvəyə baxanlar və zirvəyə gedənlər
Ağrı dağına mənzərə üçün gələnlərlə onun zirvəsinə qalxmaq istəyənlərin məqsədi fərqlidir. Bir qrup üçün bu dağ fotoaparat obyektivində əbədiləşdiriləcək mənzərədir. Digərləri üçün isə qarşısında ciddi hazırlıq tələb edən bir sınaq dayanır. Ağrının zirvəsinə qalxmaq adi yürüş deyil. Hündürlük, hava şəraiti, qar və buz, relyefin xüsusiyyətləri xüsusi hazırlıq tələb edir. Alpinistlər üçün buz baltası, krampon, kəndir, uyğun geyim və digər təhlükəsizlik avadanlıqları vacibdir.

Zirvəyə qalxış üçün daha münasib dövr əsasən yay aylarıdır. Qışda isə dağın xarakteri tamamilə dəyişir və şərtlər daha sərt olur. Ağrı dağının ilk sənədləşdirilmiş elmi uğurlu qalxışının 1829-cu ildə Fridrix Parrot və yoldaşları tərəfindən həyata keçirildiyi qeyd olunur. 1970-ci ildə isə türkiyəli alpinist Bozkurt Ergörün qış qalxışı bu dağın tarixində xüsusi yer tutur.

Dağın kölgəsində yaşayan tarix
Ağrıya yalnız zirvədən baxmaqla bu coğrafiyanı anlamaq mümkün deyil. Doğubayazıt və ətrafı əsrlər boyu müxtəlif mədəniyyətlərin izlərini qoruyub. Qədim yollar, yaşayış məskənləri, tarixi tikililər və bölgədən keçən ticarət marşrutları bu ərazinin keçmişinin nə qədər zəngin olduğunu göstərir.

İshak Paşa Sarayı da həmin tarixin ən parlaq səhifələrindən biridir. Dağın sərt təbiəti fonunda ucalan saray insanda xüsusi təəssürat yaradır. Burada memarlıqla coğrafiya arasında qəribə bir harmoniya var. Sanki insanlar əsrlər əvvəl öz tikililərini bu nəhəng dağın qarşısında yerləşdirərək onunla dialoqa giriblər. Ağrı Milli Parkının təbiəti də özünəməxsusdur. Vulkanik relyef, geniş çöllər, müxtəlif bitki örtüyü və bölgəyə xas canlılar bu ərazinin təbii simasını formalaşdırır.

Mənim yaddaşımda qalan Ağrı
Bu səfər zamanı Ağrı dağına baxarkən bir şeyi daha aydın hiss etdim: bəzi yerləri sözlə izah etmək çətindir. Çünki fotoşəkil dağın ölçüsünü göstərə bilər, rəqəm hündürlüyünü deyə bilər, tarix onun keçmişindən danışa bilər. Amma bütün bunların yaratdığı hissi bir cümləyə sığdırmaq mümkün deyil. Ağrı dağı uzaqdan sakit görünür, amma onun ətrafında əsrlərin səsi var.

Burada qədim yolların izi, müxtəlif sivilizasiyaların yaddaşı, Nuhun gəmisi ilə bağlı rəvayətlər, dağçıların zirvə arzusu və təbiətin dəyişməz gücü bir araya gəlir. Bəlkə də Ağrını fərqli edən məhz budur. O, yalnız Şərqi Anadolunun fonunda yüksələn dağ deyil. Bu coğrafiyanın yaddaşında özünə ayrıca yer qazanan, adı çəkiləndə göz önündə dərhal müəyyən bir mənzərə yaradan təbiət abidəsidir.

Biz yolumuza davam etdik. Ağrı dağı isə arxada qaldı. Lakin bəzi mənzərələr insanın arxasında qalmır. Onlar yaddaşında yoluna davam edir...

Gülnarə Əmirqızı