“Azərbaycanın Türk dövlətləri ilə münasibətlərinə yalnız tarixi və etnik yaxınlıq prizmasından baxmaq artıq kifayət etmir”. 

Bu sözləri Milli Məclisin deputatı Elnarə Akimova Hit.az-a açıqlamasında deyib.

O bildirib ki, bu münasibətlər son illərdə emosional-mənəvi bağlılıq mərhələsindən çıxaraq konkret siyasi, iqtisadi, nəqliyyat, təhlükəsizlik, enerji, təhsil, mədəniyyət və texnoloji əməkdaşlıq müstəvisinə keçib:

“Hesab edirəm ki, Azərbaycan Türk dünyası ilə əlaqələrin inkişafında həm təşəbbüskar, həm də birləşdirici dövlətlərdən biri kimi xüsusi rol oynayır. Bu proses təsadüfi deyil; Azərbaycanın xarici siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri məhz Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) gücləndirilməsi və türk dövlətləri arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın daha yüksək səviyyəyə qaldırılmasıdır. Azərbaycan Xarici İşlər Nazirliyi də TDT-ni siyasi dialoqdan tutmuş iqtisadiyyat, enerji, nəqliyyat, təhsil, mədəniyyət və təhlükəsizliyə qədər geniş spektrdə əməkdaşlıq platforması kimi xarakterizə edir. 

Bu gün qarşımızda tamamilə yeni bir mənzərə yaranıb. Türk dünyası artıq sadəcə ortaq dilin, mədəniyyətin və tarixin birləşdirdiyi coğrafi-mənəvi məkan deyil. O, Avropa ilə Asiyanın kəsişməsində yerləşən, böyük iqtisadi və logistika imkanlarına malik, təbii resursları, insan kapitalı və strateji mövqeyi ilə qlobal proseslərə təsir göstərə biləcək mühüm geosiyasi arealdır. Azərbaycanın burada əhəmiyyəti isə onun coğrafi mövqeyi, enerji və nəqliyyat infrastrukturu, siyasi sabitliyi, diplomatik imkanları və son illərdə formalaşdırdığı çoxşaxəli tərəfdaşlıq münasibətləri ilə birbaşa bağlıdır”.

Millət vəkili qeyd edib ki, Azərbaycanın Türkiyə ilə münasibətləri bu mənzərənin təməl sütunlarından biridir: 
“Azərbaycan-Türkiyə əlaqələri artıq klassik ikitərəfli münasibətlər çərçivəsini çoxdan aşıb. Şuşa Bəyannaməsi ilə müttəfiqlik səviyyəsinə yüksələn bu münasibətlər siyasi iradənin, qarşılıqlı etimadın və təhlükəsizlik baxımından ortaq yanaşmanın nümunəsinə çevrilib. Türkiyə Azərbaycanın strateji müttəfiqidir, Azərbaycan da Türkiyənin Cənubi Qafqazda ən mühüm tərəfdaşlarından biridir. Bu münasibətin gücü yalnız dövlət başçılarının şəxsi dostluğu ilə ölçülmür; burada müdafiə sənayesindən energetikaya, nəqliyyatdan ticarətə, təhsildən mədəniyyətə qədər bütöv bir əməkdaşlıq sistemi formalaşıb.

Lakin Türk dünyası ilə münasibətlərimizi yalnız Azərbaycan-Türkiyə xətti ilə məhdudlaşdırmaq doğru olmazdı. Qazaxıstan, Özbəkistan, Qırğızıstan və Türkmənistanla münasibətlərin sürətli inkişafı göstərir ki, Azərbaycan artıq Türk dünyasının müxtəlif coğrafiyalarını bir-birinə bağlayan mühüm siyasi və iqtisadi körpü funksiyası daşıyır. Xüsusilə Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əlaqələrin son illərdə intensivləşməsi Azərbaycanın xarici siyasətində yeni istiqamətin formalaşdığını göstərir”.

Onun sözlərinə görə, Qırğızıstanla münasibətlərdə 2026-cı ilin iyulunda imzalanmış müttəfiqlik münasibətləri haqqında müqavilə bu baxımdan mühüm hadisədir:
“Bu sənəd iki ölkə arasındakı münasibətləri strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldib və bütövlükdə Türk dünyasının siyasi inteqrasiyası baxımından da əhəmiyyətli nəticə yaradıb. Bu, əslində, bir mesajdır: Türk dövlətləri arasında münasibətlər artıq yalnız qarşılıqlı səfərlər və bəyanatlarla kifayətlənməməli, hüquqi, institusional və iqtisadi baxımdan daha dərin mexanizmlərlə möhkəmləndirilməlidir.

Qazaxıstanla münasibətlər də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycanla Qazaxıstan arasında Xəzər üzərindən formalaşan nəqliyyat əlaqələri, enerji əməkdaşlığı və siyasi dialoq Türk dünyasının qərb və şərq qanadlarını birləşdirən strateji xəttin əsas elementlərindəndir. 2026-cı ilin mayında Türküstanda keçirilən TDT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının qeyri-rəsmi iclasında təhlükəsizlik, nəqliyyat, enerji dayanıqlılığı, kibertəhlükəsizlik və Orta Dəhliz məsələlərinin önə çəkilməsi də bu əməkdaşlığın artıq konkret geosiyasi və iqtisadi məzmun qazandığını göstərir”.

Elnarə Akimova vurğulayıb ki, Özbəkistanla münasibətlərin inkişafı da eyni mənzərənin mühüm hissəsidir: 
“Azərbaycan və Özbəkistan arasında siyasi etimadın artması, iqtisadi layihələrin genişlənməsi, mədəni və humanitar əlaqələrin dərinləşməsi Türk dünyasının iki mühüm dövlətinin bir-birinə daha sıx bağlanmasına imkan verir. Bu əlaqələr yalnız ikitərəfli münasibətlər üçün deyil, TDT daxilində ümumi əməkdaşlıq mexanizmlərinin daha işlək vəziyyətə gətirilməsi baxımından da əhəmiyyətlidir.

Türkmənistanla münasibətlər isə Xəzər dənizi, enerji və nəqliyyat baxımından ayrıca strateji məna daşıyır. Xəzərin iki sahilində yerləşən Azərbaycan və Türkmənistan arasında əməkdaşlığın genişlənməsi Türk dünyasının enerji və logistika potensialının daha səmərəli şəkildə birləşdirilməsinə şərait yaradır. Bu əməkdaşlıq Türk dünyasının iqtisadi coğrafiyasını şaxələndirməklə yanaşı, Avropa ilə Mərkəzi Asiya arasında yeni bağlantı imkanlarını da artırır.

Burada xüsusi vurğulanmalı məsələ Orta Dəhlizdir. Hesab edirəm ki, Azərbaycanın Türk dövlətləri ilə münasibətlərində nəqliyyat və logistika əməkdaşlığı yaxın illərin ən mühüm istiqamətlərindən biri olacaq. Çünki söhbət sadəcə yük daşınmasından getmir. Söhbət Çin və Mərkəzi Asiyadan Xəzər vasitəsilə Azərbaycan və Türkiyəyə, oradan isə Avropaya uzanan yeni iqtisadi damarların formalaşdırılmasından gedir”.

Deputat diqqətə çatdırıb ki, Azərbaycan bu dəhlizin mərkəzi halqalarından biridir:
“Zəngəzur dəhlizinin reallaşması isə bu bağlantının imkanlarını daha da genişləndirə bilər. Azərbaycan Prezidenti cənab İlham Əliyevin çıxışlarında da Orta Dəhlizin strateji əhəmiyyəti və Zəngəzur dəhlizinin onun əsas seqmentlərindən birinə çevriləcəyi xüsusi vurğulanıb.

Bu baxımdan Türk dünyasının gələcək gücü yalnız onun əhalisinin sayında, ərazisinin genişliyində və təbii sərvətlərində deyil, həmin potensialı vahid iqtisadi və logistika sisteminə çevirə bilməsində olacaq. Əgər Bakı, Aktau, Türkmənbaşı, Daşkənd, Bişkek, İstanbul və digər şəhərlər bir-birinə daha sürətli və səmərəli nəqliyyat şəbəkələri ilə bağlanarsa, bu, təkcə yük dövriyyəsinin artması demək olmayacaq. Bu, Türk dünyasının dünya iqtisadiyyatındakı çəkisinin yüksəlməsi demək olacaq.

Digər mühüm istiqamət təhlükəsizlik və müdafiə əməkdaşlığıdır. Müasir dünyanın reallıqları göstərir ki, iqtisadi gücün qorunması üçün təhlükəsizlik təminatı vacibdir. Azərbaycanın 2020-ci il Vətən müharibəsində qazandığı Zəfər və 2023-cü ildə ərazi bütövlüyünün tam bərpa edilməsi ölkəmizin regional təhlükəsizlik arxitekturasında rolunu əhəmiyyətli dərəcədə dəyişib. Azərbaycan artıq təhlükəsizlik məsələlərində yalnız öz maraqlarını müdafiə edən deyil, regional sabitliyin formalaşmasına töhfə verən dövlət kimi çıxış edir.

2025-ci ildə Qəbələdə keçirilmiş TDT Dövlət Başçıları Şurasının 12-ci Zirvə Görüşündə 2026-cı ildə TDT üzv ölkələrinin Azərbaycanda birgə hərbi təlimlərinin keçirilməsi təşəbbüsünün irəli sürülməsi bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Bu təşəbbüs Türk dövlətləri arasında müdafiə və təhlükəsizlik sahəsində əməkdaşlığın institusional xarakter almasının göstəricisidir. Burada məqsəd kiməsə qarşı hərbi blok yaratmaq deyil. Əsas məqsəd dövlətlərin təhlükəsizlik qabiliyyətini artırmaq, təcrübə mübadiləsi aparmaq, təbii fəlakətlərdən kibertəhlükələrə qədər müxtəlif çağırışlara birgə cavab vermək imkanlarını gücləndirməkdir”.

Həmsöhbətimiz əlavə edib ki, Türk dünyasının gələcəyini yalnız siyasi və hərbi əməkdaşlıq müəyyən etməyəcək:
“Əsl böyük inteqrasiya insanları bir-birinə yaxınlaşdıran sahələrdə baş verir. Təhsil, elm, mədəniyyət, gənclər siyasəti, media və rəqəmsal texnologiyalar bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 2026-cı ildə TDT Təhsil Nazirlərinin 9-cu iclasında tələbə və müəllim mübadiləsi, akademik mobillik və universitetlərarası əlaqələrin genişləndirilməsi məsələlərinin müzakirə olunması müsbət tendensiyadır. Azərbaycanın Türk dünyasında daha sistemli institusional ali təhsil əməkdaşlığının qurulmasına dair təşəbbüs irəli sürməsi də bu istiqamətin gələcək üçün böyük potensiala malik olduğunu göstərir. 

Mən xüsusilə gənclər məsələsini vacib hesab edirəm. Çünki Türk dünyasının inteqrasiyası yalnız bugünkü siyasi liderlərin iradəsi ilə deyil, gələcək nəsillərin bir-birini nə qədər yaxından tanıması ilə davamlı olacaq. Azərbaycanlı tələbənin Özbəkistanda, qazax tələbənin Bakıda, qırğız gəncin Türkiyədə, türk tələbənin Qazaxıstanda təhsil alması artıq sadəcə mübadilə proqramı deyil. Bu, gələcəkdə ortaq düşüncə məkanının formalaşmasına qoyulan sərmayədir.

Eyni yanaşma mədəniyyətə də aiddir. Şuşa ilə Türküstan kimi şəhərlər Türk dünyasının yaddaşında yalnız coğrafi məkan deyil, ortaq tarixin və mənəvi irsin simvollarıdır. Azərbaycan öz mədəni irsini Türk dünyasının ümumi mədəni xəzinəsinin ayrılmaz hissəsi kimi təqdim etməklə yanaşı, digər türk xalqlarının irsinin də ölkəmizdə tanıdılmasına xüsusi əhəmiyyət verir. Bu qarşılıqlı proses Türk dünyasının siyasi inteqrasiyasının mənəvi dayaqlarını möhkəmləndirir”.

E. Akimova söyləyib ki, bu gün rəqəmsal əməkdaşlıq da ayrıca əhəmiyyət kəsb edir:
“Süni intellekt, kibertəhlükəsizlik, rəqəmsal dövlət xidmətləri, elektron ticarət və rəqəmsal nəqliyyat sistemləri gələcəyin iqtisadiyyatını müəyyənləşdirir. TDT çərçivəsində 2026-cı ildə süni intellekt və rəqəmsal inkişaf mövzusunda müzakirələrin aparılması təsadüfi deyil. Türk dünyası bu sahədə də ümumi platformalar yarada bilər. Ortamüddətli perspektivdə ortaq rəqəmsal bazar, elektron sertifikatların qarşılıqlı tanınması, rəqəmsal gömrük sistemlərinin inteqrasiyası, startap ekosistemlərinin əlaqələndirilməsi kimi təşəbbüslər çox ciddi nəticələr verə bilər.

Azərbaycanın üstünlüklərindən biri də müxtəlif türk dövlətləri arasında əlaqələrin qurulmasına əlverişli mövqedə olmasıdır. Bakı həm Qərblə, həm Şərqlə dialoq aparmaq imkanına malikdir. Azərbaycan həm Xəzər üzərindən Mərkəzi Asiyaya, həm Türkiyə vasitəsilə Avropaya çıxış əldə edir. Bu coğrafi üstünlük siyasi iradə və iqtisadi layihələrlə birləşdikdə ölkəmizi Türk dünyasının mühüm bağlantı mərkəzlərindən birinə çevirir.

Amma burada çox mühüm bir məqamı da unutmamalıyıq: Türk dünyasının birliyi heç bir dövlətə qarşı yönəlmiş layihə kimi təqdim edilməməlidir. Əksinə, bu birlik beynəlxalq hüquqa, suverenliyə, ərazi bütövlüyünə, qarşılıqlı hörmətə və bütün tərəflərlə konstruktiv əməkdaşlığa əsaslanmalıdır. Türk dövlətlərinin güclənməsi qarşıdurma yaratmaq deyil, onların iqtisadi, siyasi və humanitar imkanlarını daha səmərəli şəkildə birləşdirmək anlamına gəlməlidir”.

Deputatın fikrincə, qarşıdakı mərhələdə əsas hədəf TDT-ni yalnız sammitlərin keçirildiyi siyasi platformadan real iqtisadi və institusional gücə malik təşkilata çevirmək olmalıdır:
“Bunun üçün ortaq nəqliyyat strategiyası, investisiya fondları, sənaye kooperasiyası, enerji layihələri, rəqəmsal iqtisadiyyat, müdafiə sənayesi, ərzaq təhlükəsizliyi, elm və təhsil üzrə konkret mexanizmlər yaradılmalıdır. Dövlətlərarası münasibətlərin gücü sənədlərin sayında deyil, həmin sənədlərin vətəndaşların həyatında yaratdığı real dəyişiklikdə ölçülməlidir.
Azərbaycan bu prosesdə daha fəal təşəbbüslərlə çıxış edə bilər.

Bakı Türk dünyasının investisiya və biznes forumlarının əsas mərkəzlərindən birinə çevrilə, Azərbaycan şirkətlərinin Mərkəzi Asiyada fəaliyyətini genişləndirə, həmin ölkələrin sahibkarlarının isə Azərbaycanda yeni layihələrə cəlb olunmasına şərait yarada bilər. Qarşılıqlı investisiyalar artdıqca siyasi münasibətlər də daha möhkəm iqtisadi dayaqlara söykənəcək.

Ən əsası isə biz bu prosesi yalnız romantik bir “ortaq türk dünyası” ideyası kimi deyil, XXI əsrin reallıqlarına cavab verən strateji layihə kimi görməliyik. Türk dünyasının böyük potensialı var, amma potensial öz-özünə gücə çevrilmir. Bunun üçün siyasi iradə, iqtisadi inteqrasiya, ortaq layihələr, güclü institutlar və uzunmüddətli baxış lazımdır”.

Müsahibimiz onu da deyib ki, Azərbaycanın son illərdəki fəaliyyəti ölkəmizin bu istiqamətdə sadəcə proseslərin iştirakçısı deyil, həm də təşəbbüskarlarından biri olduğunu göstərir:
“TDT-nin siyasi çəkisinin artırılması, Orta Dəhlizin inkişafı, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə münasibətlərin dərinləşdirilməsi, müdafiə və təhlükəsizlik əməkdaşlığının genişləndirilməsi, təhsil və mədəniyyət layihələrinin gücləndirilməsi bu strategiyanın ayrı-ayrı elementləridir.

Düşünürəm ki, Türk dünyasının qarşısında tarixi fürsət dayanır. Dünya yeni geosiyasi və iqtisadi düzənə doğru gedir. Belə bir mərhələdə ortaq tarixə, mədəniyyətə və dil yaxınlığına malik dövlətlərin öz aralarında daha sıx əməkdaşlıq etməsi təbii prosesdir. Azərbaycan bu prosesdə öz milli maraqlarını qorumaqla yanaşı, Türk dünyasının ümumi gücünün artmasına da töhfə verə bilər.

Çünki Türk dünyasının gələcəyi yalnız keçmişimizin xatirələrində deyil, bu gün qurduğumuz körpülərdədir. Bakı ilə İstanbul, Bakı ilə Astana, Bakı ilə Daşkənd, Bakı ilə Bişkek və Bakı ilə Aşqabad arasında yaranan hər yeni bağlantı əslində daha böyük bir coğrafiyanın bir-birinə yaxınlaşmasıdır.

Qarşımızda duran əsas vəzifə bu yaxınlığı siyasi şüardan iqtisadi gücə, mədəni bağlılıqdan institusional əməkdaşlığa, ortaq tarixdən ortaq gələcəyə çevirməkdir. Məncə, Azərbaycanın Türk dövlətləri ilə münasibətlərinin növbəti mərhələsinin əsas fəlsəfəsi də məhz bundan ibarət olmalıdır: keçmişdən güc alaraq gələcəyin Türk dünyasını birlikdə qurmaq”.

Elmir Mustafa