1970-ci illərdə Avstraliyanın kənd bölgələrində və bir çox başqa ölkələrdə uşaqlıq tamamilə fərqli idi. Uşaqlar səhər yeməyindən sonra evdən çıxır, yalnız axşam yeməyinə qayıdır, günlərini telefon, cədvəl və böyüklərin nəzarəti olmadan keçirirdilər. Bu, valideynlərin laqeydliyi deyil, böyümənin təbii bir hissəsi kimi qəbul olunurdu.

Bu gün isə uşaqlıq daha strukturlaşdırılmış, daim nəzarət olunan və detallı planlaşdırılan bir prosesə çevrilib. Təhlükəsizlik baxımından bu mühit daha üstün sayılsa da, psixoloqlar bunun inkişaf üçün hansı vacib elementləri azaldıb-azaltmadığını araşdırırlar, “Space Daily” yazır.

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə "Space Daily" yazıb.

Nəzarətsiz oyunun rolu ilə bağlı tədqiqatlar

Boston Kollecinin təkamül psixoloqu Peter Qrey uzun illərdir ki, uşaqlarda sərbəst oyun vaxtının azalması ilə psixoloji problemlərin artması arasındakı əlaqəni araşdırır. Onun “Uşaqlarda və yeniyetmələrdə oyunun azalması və psixopatologiyanın artması” adlı işi “American Journal of Play” jurnalında dərc olunub.

Qreyin nəticələrinə görə, 1960-cı illərdən bəri uşaqların sərbəst və nəzarətsiz fəaliyyət imkanları ardıcıl şəkildə azalıb. Bu proses uşaq və yeniyetmələr arasında narahatlıq, depressiya və köməksizlik hissinin artması ilə paralel gedib.

Sərbəst oyun bir sıra vacib bacarıqları formalaşdırır. O, uşaqlara:

* emosiyaları tənzimləməyi
* ünsiyyət və razılaşma bacarıqlarını
* müstəqil qərar verməyi
* hərəkətlərin nəticələrini anlamağı
* daxili nəzarət hissini (lokus kontrolu) inkişaf etdirməyi öyrədir

Uşaqlar qaydaları özləri müəyyən etdikdə və böyüklərin müdaxiləsi olmadan mübahisələri həll etdikdə, strukturlaşdırılmış dərslərlə əldə olunmayan idrak bacarıqları formalaşır.

Nəzarət hissinin dəyişməsi

San Dieqo Dövlət Universitetinin alimləri Jean Tvenge və həmkarları XX əsrin ikinci yarısında uşaqlarda şəxsi nəzarət hissinin dəyişməsini araşdırıblar. “Personality and Social Psychology Review” jurnalında dərc edilən nəticələr göstərir ki, 1960–2002-ci illər arasında gənclər arasında xarici lokus kontrolu daha çox yayılıb.

Bu o deməkdir ki, yeni nəsillər həyatlarının öz səylərindən çox xarici amillərlə idarə olunduğuna daha çox inanır. Bu isə depressiv hallar ilə birbaşa əlaqələndirilir.

Əksinə, keçmiş nəsillər daha çox öz təcrübələri ilə problemləri həll etməyə məcbur qalır, bu da onların psixoloji dayanıqlığını gücləndirirdi.

Niyə cədvəl azadlığı əvəz etdi

Bu dəyişiklik valideynlərin uşaqları daha az sevməsi ilə bağlı deyil. Əksinə, təhlükəsizlik narahatlığı artıb, təhsil daha intensivləşib və “məhsuldar uşaqlıq” anlayışı uşağın müxtəlif dərnək və məşğələlərlə dolu cədvəlinə çevrilib.

Bu vəziyyət uşağın gündəlik həyatının “idarəetməsini” böyüklərə verib. Uşaq artıq gününün yaradıcısı deyil, sadəcə planlaşdırılmış fəaliyyətlərin iştirakçısına çevrilib. Halbuki emosional dayanıqlıq, konflikt həlli və çətinlikdən çıxma bacarıqları yalnız real müstəqillik şəraitində inkişaf edir.

Avtonom təcrübənin mirası

Daha əvvəlki nəsillər öz vaxtlarını və qərarlarını daha sərbəst idarə edirdi. Onlar dostluqları özləri qurur, yaradıcılıqla məşğul olur və qeyri-müəyyənliklə üzləşməyi öyrənirdilər.

Bu da onlarda “istənilən vəziyyətin öhdəsindən gələ bilərəm” kimi güclü psixoloji inam formalaşdırırdı. Müasir psixologiyada da oxşar yanaşma vurğulanır: birbaşa təcrübə insanın daxili dayanıqlığını gücləndirir.

Müasir məlumatlar isə tam təhlükəsizliyin mütləq üstünlük olmadığını göstərir. Uşağın hər saatının planlaşdırılması onun inkişaf üçün vacib olan sərbəstlik mərhələsini azaldır. Bir vaxtlar küçə işıqları yananadək oynayan nəsil, əslində, insan psixologiyasının inkişafı üçün vacib olan təbii prosesi yaşayırdı.

Samir