Qalapaqos adalarındakı Espanyola adasında yaşayan nəhəng tısbağaların sayı bir vaxtlar cəmi 14 fərdə qədər azalmışdı. Lakin zooparkda aşkarlanan bir erkək tısbağanın yetişdirmə proqramına cəlb edilməsi növün bərpasında mühüm rol oynadı.
HİT.az xəbər verir ki, hadisənin başlanğıcı 1930-cu illərin ortalarına təsadüf edir. Həmin dövrdə tədqiqat ekspedisiyası Espanyola adasından nəhəng tısbağalardan birini götürərək San Dieqo zooparkına aparıb. O zaman heyvanın öz növünün son nümayəndələrindən biri olduğu məlum olmayıb.
1960-cı illərdə adada aparılan araşdırmalar vəziyyətin kritik olduğunu göstərib. Alimlər burada cəmi 14 tısbağa aşkar ediblər. Onlardan 12-si dişi, ikisi isə erkək olub. Tısbağalar daha sonra Santa-Kruz adasındakı yetişdirmə mərkəzinə köçürülüb.
Bundan sonra alimlər növün digər nümayəndələrini tapmaq üçün dünya üzrə axtarışlara başlayıblar. Əsas məqsəd populyasiyanın genetik müxtəlifliyini artırmaq üçün əlavə erkəklər müəyyən etmək olub.
Axtarış zamanı San Dieqo zooparkında yaşayan yetkin erkək tısbağa aşkarlanıb. 1977-ci ildə Qalapaqos adalarına qaytarılan bu tısbağaya “Diyeqo” adı verilib və o, xüsusi yetişdirmə proqramına daxil edilib.
Mütəxəssislərin hesablamalarına görə, Diyeqo sonradan Espanyolaya qaytarılan balaların təxminən 40 faizinin atası olub. Bununla belə, sonrakı genetik araşdırmalar növün bərpasında digər erkəklərin də mühüm rol oynadığını göstərib. Beləliklə, Diyeqo əsas fiqurlardan biri olsa da, növün xilas edilməsində tək “qəhrəman” olmayıb.
Başlanğıcda cəmi 15 tısbağanın iştirak etdiyi proqram gözlənilməz dərəcədə uğurlu nəticə verib.
2002-ci ilin avqustuna qədər bu tısbağalardan təxminən 1200 bala əldə olunub və onlar mərhələli şəkildə doğma Espanyola adasına qaytarılıb. Sonrakı illərdə adaya köçürülən tısbağaların sayı təxminən 1900-ə çatıb.
Tısbağaların vəhşi təbiətdə müstəqil şəkildə çoxalmağa başladığına dair ilk əlamətlər 1980-ci illərdə qeydə alınıb. 1988-ci ildə adada tısbağa yuvaları aşkarlanıb, 1994-cü ildə isə təbii şəraitdə doğulan balalar qeydə alınıb.
2020-ci ilə qədər Espanyoladakı vəhşi tısbağa populyasiyasının təxminən 2300 fərdə çatdığı bildirilib. Beləliklə, növün sayı cəmi 15 başlanğıc fərddən minlərlə heyvana qədər artırılıb.
2020-ci ilin iyununda yetişdirmə proqramı başa çatdırılıb. Diyeqo və populyasiyanın digər 14 əsas fərdi karantindən keçirildikdən sonra Espanyolaya qaytarılıb. Həmin vaxt Diyeqonun 100 ildən çox yaşı var idi.
Tısbağalar adaya buraxılmazdan əvvəl mikroçiplər və GPS izləmə cihazları ilə təchiz edilib. Heyvanların vəziyyətini və davranışlarını izləmək üçün adada təxminən 40 kamera da quraşdırılıb.
Populyasiyanın bərpasında adadakı ekoloji şəraitin yaxşılaşdırılması da mühüm rol oynayıb. Əvvəllər Espanyolaya gətirilən keçilər bitki örtüyünü məhv edir və tısbağaların yaşayış mühitinə ciddi zərər vururdu. Keçilərin tamamilə məhv edilməsindən sonra adanın ekosistemi tədricən bərpa olunub və tısbağalar üçün daha əlverişli şərait yaranıb.
Beləliklə, vaxtilə yox olmaq təhlükəsi ilə üz-üzə qalan Espanyola nəhəng tısbağalarının populyasiyası uğurlu mühafizə və yetişdirmə proqramı sayəsində yenidən minlərlə fərdə çatıb.
Samir
