2007-ci ildə Avropa Kosmik Agentliyinin (ESA) keçirdiyi qeyri-adi təcrübə tardiqradların – mikroskopik ölçülü və son dərəcə dözümlü canlıların kosmosun ekstremal şəraitinə tab gətirə bildiyini ortaya çıxarıb.

HİT.az xəbər verir ki, təcrübə çərçivəsində təxminən 3 min tardiqrad “Foton-M3” kosmik aparatının xarici hissəsində yerləşdirilərək açıq kosmosa buraxılıb. Canlılar heç bir skafandr və ya hermetik qoruyucu bölmə olmadan təxminən 10 gün ərzində kosmik vakuumun təsirinə məruz qalıblar.

“TARDIS” adlandırılan eksperiment zamanı platforma Yer səthindən 258-281 kilometr yüksəklikdə orbitdə olub. Aparat sentyabrın 26-da Qazaxıstan ərazisinə qayıtdıqdan sonra tardiqradlar yenidən su ilə nəmləndirilib və onların bir hissəsinin həyata qayıtdığı müəyyənləşdirilib.

Tardiqradlar təcrübədən əvvəl aktiv vəziyyətdə dondurulmayıb. Onlar “tun” adlanan susuzlaşmış anabioz vəziyyətində olublar. Bu mərhələdə orqanizmdəki suyun böyük hissəsi trehaloza adlı şəkərlə əvəzlənir. Bu mexanizm canlılara təbiətdə quraqlıq şəraitində sağ qalmağa imkan verir.

Təcrübədə iki tardiqrad növündən – Milnesium tardigradum və Richtersius coronifer – istifadə olunub.

Alimlər tardiqradları müxtəlif şərtlərə məruz qoyublar. Yalnız vakuum və qaranlıq şəraitində saxlanılan canlıların demək olar ki, hamısı sağ qalıb. Bu isə kosmik vakuumun özünün onlar üçün ciddi təhlükə olmadığını göstərib.

Vakuumla yanaşı zəif ultrabənövşəyi şüalanmaya məruz qalan qrupda isə canlıların təxminən 68 faizi yenidən aktivləşib. Onların bəziləri sonradan yığılmış zədələr səbəbindən tələf olub.

Ən ağır sınaq tam Günəş radiasiyasına məruz qalmaq olub. Bu qrupdan yalnız üç tardiqrad sağ çıxıb. Onların hər kvadrat metrə 7000 kilocouldan çox radiasiyaya tab gətirdiyi bildirilir.

Alimlərin tardiqradlara marağının əsas səbəblərindən biri onların radiasiyaya qarşı qeyri-adi müqavimətidir. 2016-cı ildə aparılan araşdırmalar bu canlılarda Dsup (“damage suppressor” – zədələnməni yatıran) adlı xüsusi zülalın olduğunu göstərib.

Bu zülalın insan hüceyrələrində sınaqdan keçirilməsi radiasiyanın DNT-yə vurduğu zərəri əhəmiyyətli dərəcədə azaltmağın mümkün olduğunu göstərib.

Daha sonra ABŞ-dakı MIT və Brigham and Women's Hospital tədqiqatçıları bu mexanizmdən tibbi məqsədlərlə istifadə imkanlarını araşdırıblar. 2025-ci ildə təqdim edilən yanaşmada mRNT texnologiyasına bənzər üsulla sağlam toxumalara Dsup zülalının müvəqqəti istehsalını stimullaşdırmaq nəzərdə tutulub.

Heyvanlar üzərində aparılan təcrübələr zamanı ağız boşluğu və düz bağırsaq toxumalarında radiasiya zədələnməsinin azaldığı, eyni zamanda şişə qarşı müalicənin təsirinin qorunduğu müşahidə edilib.

Alimlər hesab edirlər ki, tardiqradların ekstremal şəraitə davamlılığının öyrənilməsi həm kosmik missiyalar zamanı astronavtların radiasiyadan qorunması, həm də şüa terapiyası zamanı sağlam toxumaların müdafiəsi üçün yeni imkanlar yarada bilər.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, tardiqradların bu xüsusiyyətləri kosmosa səyahət üçün deyil, Yer kürəsində dəyişkən və quraq mühitlərdə sağ qalmaq üçün formalaşıb. Onların kosmosda sağ qalmaq qabiliyyəti isə bu təkamül uyğunlaşmasının heyrətamiz nəticələrindən biridir.

Samir