Alimlər müəyyən ediblər ki, güclü Günəş fırtınaları Yer kürəsini təhlükəli yüksək enerjili elektronlardan qoruduğu düşünülən təbii baryeri aşa bilir. 2024-cü ilin mayında baş verən rekord güclü geomaqnit fırtınası zamanı həmin baryerin daxilində elektronların miqdarı 5 min dəfədən çox artıb.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “Digi24” məlumat yayıb.
Tədqiqat zamanı Yaponiyanın 2017-ci ildən Yerin radiasiya qurşaqlarını izləyən “Arase” peykinin məlumatlarından istifadə olunub. Peyk 2024-cü ildəki güclü geomaqnit fırtınasının zəifləmə mərhələsində daxili radiasiya qurşağında ultra-relativistik elektronların kəskin artımını qeydə alıb.
Söhbət enerjisi son dərəcə yüksək olan və demək olar ki, işıq sürəti ilə hərəkət edə bilən elektronlardan gedir. Alimlər onları bəzən “qatil elektronlar” adlandırırlar. Bu hissəciklər peyklərin qoruyucu örtüklərindən keçərək həssas elektron sistemlərinə zərər vura, kosmik aparatların istismar müddətini azalda bilər. Onlar astronavtlar üçün də ciddi radiasiya riski yaradır.
Alimlərin keçilməz hesab etdiyi sərhəd
2014-cü ildə aparılan araşdırmalar zamanı Yerin mərkəzindən təxminən üç planet radiusu məsafədə yüksək enerjili elektronların nadir hallarda keçdiyi aydın sərhəd müəyyən edilmişdi. Tədqiqatçılar bunu “keçilməz baryer” adlandırmışdılar.
Həmin dövrdə irəli sürülən nəzəriyyəyə görə, Yer ətrafındakı soyuq plazma bölgəsindəki elektromaqnit dalğaları elektronların hərəkətini məhdudlaşdırır, onların atmosferə doğru yayılmasına səbəb olurdu.
Lakin 2018-ci ildən etibarən bu baryerin mütləq qoruyucu olmadığına dair ehtimallar yaranmağa başladı. Alimlər sərhədin mövcudluğunun geomaqnit fırtınalarının adətən qısa müddət davam etməsi ilə bağlı ola biləcəyini düşünürdülər.
2024-cü ilin fırtınası nəyi dəyişdi?
2024-cü ilin mayında Günəşdə baş verən bir sıra güclü partlayışlar və tac kütləsinin atılması Yerə böyük həcmdə maqnitləşmiş plazmanın çatmasına səbəb oldu. Nəticədə G5 səviyyəli geomaqnit fırtınası yarandı. Bu, geomaqnit fırtınalarının ən güclü kateqoriyası hesab olunur.
Tədqiqatçıların fikrincə, fırtına Yer ətrafındakı soyuq plazmanı kəskin şəkildə azaltdı və “xor” adlanan elektromaqnit dalğalarının yaranması üçün əlverişli şərait formalaşdırdı. Bu dalğalar elektronları səpələmək əvəzinə, onları baryerin daxilində yüksək enerjiyə qədər sürətləndirmiş ola bilər.
“Arase” peykinin müşahidələrinə əsasən, enerjisi təxminən 3 meqaelektronvolt olan elektronların axını fırtınadan əvvəlki göstəricilərlə müqayisədə 5 min dəfədən çox artıb.
Artım mərhələli şəkildə baş verib: əvvəlcə daha aşağı enerjili elektronların sayı çoxalıb, təxminən 12 saat sonra daha yüksək enerjili hissəciklər qeydə alınıb. Başlanğıc artımdan təxminən bir gün sonra isə 3 meqaelektronvoltdan yüksək enerjili elektronların miqdarı kəskin yüksəlib.
Alimlər bu ardıcıllığı hissəciklərin sadəcə başqa bölgələrdən baryerin daxilinə daşınması ilə deyil, məhz həmin ərazidə sürətlənməsi ilə izah edirlər. Elektronların paylanmasında müşahidə olunan əlavə xüsusiyyətlər də bu ehtimalı gücləndirir.
Tədqiqat Yerin radiasiya mühitinin əvvəl düşünüldüyündən daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Bu nəticələr güclü Günəş fırtınalarının peyklərə və kosmosda çalışan insanlara yarada biləcəyi təhlükələrin daha dəqiq qiymətləndirilməsi baxımından əhəmiyyətlidir.
Samir
