Paleontoloqlar əvvəllər elmə məlum olmayan qədim su buğumayaqlısına aid fosillər aşkar ediblər. Araşdırma göstərir ki, müasir qırxayaqlar və minayaqların əcdadları xarakterik çoxsaylı ayaqlarını hələ suda yaşayarkən inkişaf etdiriblər. 

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “Daily Galaxy” nəşri yazır.

“Proceedings of the Royal Society B: Biological Sciences” jurnalında dərc olunan tədqiqat ənənəvi nəzəriyyəyə qarşı çıxır. Alimlər uzun müddət hesab edirdilər ki, bu canlıların ayaqları yalnız quru mühitinə keçid zamanı formalaşıb.

Fosillər ABŞ-ın Viskonsin ştatında, Vokeşa yaxınlığındakı “Brandon Bridge” silur geoloji qatında tapılıb və onların yaşı təxminən 437 milyon il hesab olunur. Tədqiqatçılar burada olduqca yaxşı qorunmuş 35 nümunə aşkarlayıblar. Bu isə əzələ toxumaları və adətən fosilləşmə zamanı məhv olan digər yumşaq toxumaların öyrənilməsinə imkan verib.

Alimlərin diqqət mərkəzində olan “Waukartus muscularis” adlı canlı çoxsaylı ayaqlı canlıların təkamülü barədə mövcud təsəvvürləri dəyişdirə bilər.

Mütəxəssislərin sözlərinə görə, Vokeşa bölgəsi paleontoloqlar üçün unikal əhəmiyyət daşıyır. Burada yumşaq toxumalı canlıların fosilləri qeyri-adi dərəcədə yaxşı qorunur. “Waukartus muscularis” müasir minayaq və qırxayaqlara bənzəyib: uzun seqmentli bədənə və ən azı 11 cüt ayağa malik olub. Baş hissədən sonra uzanan gövdə yerləşib və bəzi baş ətrafları ölçüsünə görə fərqlənib.

Tədqiqat müəllifləri bildiriblər: “Onların daha qısa olması göstərir ki, bu ətraflar yerimək üçün deyil, hissiyyat və ya qidalanma funksiyaları üçün uyğunlaşıb. Lakin qidalanma üsulu hələ məlum deyil. "Waukartus"un gövdəsi çevik olub ki, bunu əyilmiş fosillər və seqmentlər arasındakı örtüşmənin dəyişkənliyi təsdiqləyir”.

Araşdırmanın ən diqqətçəkən tərəflərindən biri canlıda təkşaxəli ayaqların qorunub saxlanılmasıdır. Bu xüsusiyyət əsasən quru buğumayaqlılarında müşahidə olunur. Qədim su buğumayaqlılarının çoxunda üzmək üçün istifadə edilən şaxələnmiş ətraflar — ekzopodlar mövcud idi. Lakin “Waukartus” belə quruluşa malik olmayıb.

Bu anatomik xüsusiyyət alimlər qarşısında mühüm sual yaradıb: necə olur ki, dənizdə yaşayan bir canlının ayaqları müasir quru heyvanlarının ayaqlarına bu qədər bənzəyir?

Tədqiqata görə, bu fakt həmin ayaqların quru mühitində hərəkət üçün uyğunlaşmasının canlı hələ suyu tərk etməmişdən əvvəl baş verdiyini göstərir.

Alimlər qeyd edirlər ki, “Waukartus”un təkşaxəli ayaqları minayaqların ayaq quruluşunun necə formalaşdığını anlamaq baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Həmin dövrdə yaşayan əksər su buğumayaqlıları üzmək üçün şaxələnmiş ətraflardan istifadə edirdi.

Lakin “Waukartus” daha sadə, şaxələnməyən ayaqlara sahib olub ki, bu da quru buğumayaqlıları üçün xarakterikdir. Bu isə maraqlı ehtimal yaradır: həmin canlıların su mühitində yaşayan əcdadları quruya çıxmazdan əvvəl artıq şaxələnmiş ayaqlarını itirmişdilər.

Tədqiqat müəllifləri yazırlar: “Waukartus"un təkşaxəli ayaqları yalnız endopoddan ibarətdir. Bu anatomik xüsusiyyət minayaqlarda quru mühitinə uyğunlaşma kimi şərh olunur və quru həşəratları ilə hörümçəkkimilərdə də paralel şəkildə müşahidə edilir. "Waukartus"un ehtimal edilən dəniz həyat tərzi göstərir ki, ekzopodun itirilməsi quruya keçiddən əvvəl baş verib və adaptiv dəyişiklik olmayıb”.

Araşdırmada “ekzaptasiya” anlayışına da diqqət yetirilir. Bu termin əvvəlcə bir funksiyaya xidmət edən xüsusiyyətin sonradan başqa məqsəd üçün istifadə olunmasını ifadə edir. Alimlər hesab edir ki, “Waukartus”un ayaqları ilkin mərhələdə quru mühitində hərəkət üçün deyil, sualtı şəraitdə başqa funksiyalar üçün formalaşıb.

Onilliklərdir alimlər minayaq və qırxayaqların quru həyatına uyğun xüsusiyyətləri nə vaxt və necə qazandığını anlamağa çalışırlar. Viskonsində tapılan fosillər bu proses barədə indiyədək əldə olunan ən aydın məlumatlardan birini təqdim edir.

Araşdırma göstərir ki, bu canlıların quru həyatına aid hesab olunan bir çox xüsusiyyətləri onlar hələ su altında yaşayarkən formalaşmışdı.

“Waukartus”un niyə ekzopodlarını itirdiyi hələ tam məlum deyil. Lakin “Brandon Bridge” geoloji qatının incə gil şistlərində qorunub saxlanılmış fosillər təxminən 437 milyon il əvvəl mövcud olmuş dayaz dəniz ekosistemi haqqında mühüm məlumat verir.

Samir