Astronomlar “James Webb” kosmik teleskopu və Çilidə yerləşən ALMA teleskoplar sistemi vasitəsilə kainatın ilk dövrlərinə aid nəhəng qara dəliyi araşdırıblar. Tədqiqatçıların hesablamalarına görə, J1440+0019 adlı kvazarın mərkəzində yerləşən qara dəliyin kütləsi Günəşin kütləsindən təxminən 1,1 milyard dəfə çoxdur. Müşahidələr kainatın yaşının hələ bir milyard ilə çatmadığı dövrə aiddir.

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “CHIP” nəşri məlumat yayıb.

Leiden Rəsədxanasından Daminq Yanqın rəhbərlik etdiyi komanda əvvəllər “Subaru” teleskopunun SHELLQs tədqiqatı çərçivəsində aşkar edilmiş kvazarı araşdırıb. “James Webb” mərkəzdən yayılan işığı, ALMA isə qalaktikadakı soyuq qaz və tozu tədqiq edib.

Toz qara dəliyin işığını zəiflədir

Kvazarlar mərkəzlərindəki qara dəliklərə doğru hərəkət edən qazın yaratdığı enerji hesabına parlayır. J1440+0019-un ətrafındakı toz bu işığın bir hissəsini udaraq mənbənin daha qırmızı görünməsinə səbəb olur. Buna görə də ultrabənövşəyi şüalanmanı araşdıran müşahidələrdə belə obyektləri aşkar etmək çətinləşə bilər.

Alimlər kvazarın parlaqlığının qara dəliyin cazibə qüvvəsi ilə şüalanmanın maddəni xaricə itələyən təsiri arasında yaranan tarazlıq həddinin təxminən 80 faizinə çatdığını hesablayıblar. Bu göstərici qara dəliyin ətrafından intensiv şəkildə maddə udduğuna işarə edir.

“James Webb” teleskopunun məlumatları mərkəzdən xaricə doğru hərəkət edən qaz axınlarını da üzə çıxarıb. Tədqiqatçılar həmin qazın sürətinin saniyədə təxminən 900-3600 kilometr arasında dəyişdiyini müəyyən ediblər.

Qalaktikada böyük miqdarda toz var

ALMA müşahidələri qalaktikada kütləsi Günəşin kütləsindən təxminən 400 milyon dəfə çox olan tozun mövcudluğuna işarə edir. Qalaktikadakı karbon qazından gələn şüalanma da kainatın həmin dövrü üçün diqqətçəkən güclü siqnallar sırasındadır.

Alimlərin hesablamalarına əsasən, qalaktikada ulduzların yaranma sürəti ildə maksimum 1330 Günəş kütləsinə bərabər ola bilər. Bu rəqəm yaranan ulduzların sayını deyil, onların ümumi kütləsini ifadə edir. Kvazarın ətrafdakı tozu qızdıra bilməsi səbəbindən tədqiqatçılar bu göstəricini yuxarı hədd kimi qiymətləndirirlər.

Maraqlı məqamlardan biri də ALMA-nın qaz və tozla bağlı əsas siqnalları cəmi 5,5 dəqiqəlik müşahidə zamanı qeydə almasıdır.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, gələcəkdə “Euclid” və “Roman” kosmik teleskopları da buna bənzər kvazarların aşkarlanmasına və kainatın erkən mərhələlərində qara dəliklərin necə formalaşıb böyüdüyünün daha yaxşı anlaşılmasına kömək edə bilər.

Samir