“Filmlərin marketinqi və yayımı sahəsində də ciddi boşluqlar mövcuddur. Film yalnız istehsal olunmaqla uğur qazanmır; onun düzgün təqdimatı, reklamı və geniş auditoriyaya çatdırılması da böyük əhəmiyyət daşıyır”.

Bu sözləri Xpress.az saytının təsisçisi, sənətşünas Xəyalə Rəis Hit.az-a müsahibəsində deyib. O, saytımıza müsahibəsi zamanı Azərbaycanın kino sahəsində olan durğunluqdan danışıb. 

Müsahibəni təqdim edirik:

 - Xəyalə xanım, nə üçün son illərdə Azərbaycanda kino sahəsində durğunluq yaşanır?
- Son illərdə Azərbaycanda kino sahəsində müşahidə olunan durğunluq bir səbəblə deyil, bir-biri ilə əlaqəlidir. Bu vəziyyət həm yaradıcılıq, həm iqtisadi, həm də institusional problemlərin nəticəsidir.

İlk növbədə, maliyyələşmə məsələsi əsas problemlərdən biridir. Kino istehsalı böyük maliyyə tələb edən sahədir. Dövlət dəstəyi müəyyən layihələri əhatə etsə də, özəl investisiyaların məhdudluğu və kommersiya baxımından risklərin yüksək olması yeni filmlərin istehsalını çətinləşdirir. Nəticədə həm çəkilən filmlərin sayı azalır, həm də onların texniki və bədii keyfiyyətinə təsir göstərir.

Digər mühüm amil peşəkar kadr hazırlığı və yaradıcı mühitlə bağlıdır. Müasir kino texnologiyalarını və beynəlxalq standartları mənimsəmiş ssenarist, prodüser, rejissor və texniki mütəxəssislərə ehtiyac artır. Gənc istedadların inkişafı üçün davamlı təlim proqramlarının və praktik imkanların kifayət qədər olmaması sahənin yenilənməsini ləngidir.

Ssenari problemi də Azərbaycan kinosunun inkişafına mane olan əsas məsələlərdəndir. Güclü kino, ilk növbədə, keyfiyyətli ssenari üzərində qurulur. Maraqlı mövzuların, dərin obrazların və müasir tamaşaçıya xitab edən hekayələrin azlığı filmlərin həm yerli, həm də beynəlxalq auditoriyada uğur qazanmasını çətinləşdirir.

Bununla yanaşı, filmlərin marketinqi və yayımı sahəsində də ciddi boşluqlar mövcuddur. Film yalnız istehsal olunmaqla uğur qazanmır; onun düzgün təqdimatı, reklamı və geniş auditoriyaya çatdırılması da böyük əhəmiyyət daşıyır. Rəqəmsal platformalar və beynəlxalq festivallarla əməkdaşlığın yetərincə inkişaf etməməsi Azərbaycan filmlərinin tanınma imkanlarını məhdudlaşdırır.

Azərbaycanda kino sahəsində yaşanan durğunluq təkcə maliyyə problemi deyil; bu, idarəetmə, kadr hazırlığı, ssenari keyfiyyəti, bazar mexanizmləri və beynəlxalq inteqrasiyanı əhatə edən kompleks bir məsələdir. Bu istiqamətlərdə sistemli islahatlar həyata keçirildiyi təqdirdə, Azərbaycan kinosunun həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq səviyyədə daha rəqabətqabiliyyətli mövqe qazanması mümkündür.

- Bir neçə il bundan əvvəl film sahəsində canlanma olsa da, əsasən kommersiya məqsədli komediya kinoları çəkilirdi. Yəni sözügedən sahəyə vəsait ayrılanda belə sırf kommersiya marağının düşünülməsinə səbəb nə idi?
- Bir neçə il əvvəl Azərbaycan kino bazarında müəyyən canlanma müşahidə olunsa da, istehsal olunan filmlərin böyük hissəsini kommersiya yönümlü komediyalar təşkil edirdi. Bu tendensiya təsadüfi seçim deyil, bazarın iqtisadi və institusional reallıqlarından irəli gələn yanaşma idi.

Əsas səbəblərdən biri investorların riskdən yayınmaq istəyi idi. Kino istehsalı yüksək maliyyə tələb edən sahədir və sərmayə qoyan tərəflər vəsaitlərini mümkün qədər tez geri qaytarmağa çalışırlar. Azərbaycan bazarında isə komediya janrı uzun müddət ən çox tamaşaçı cəlb edən və kassada gəlir gətirən istiqamət hesab olunurdu. Buna görə də prodüserlər və investorlar daha çox gəlir vəd edən layihələrə üstünlük verirdilər.

Digər tərəfdən, ölkədə kino sənayesinin tam formalaşmış bazar modelinin olmaması da bu prosesə təsir göstərirdi. Güclü distribusiya sistemi, beynəlxalq satış mexanizmləri və rəqəmsal platformalarla əməkdaşlıq zəif olduğu üçün filmlərin əsas gəlir mənbəyi yerli kinoteatrlardakı nümayiş idi. Belə şəraitdə geniş auditoriyaya xitab edən komediyalar daha təhlükəsiz investisiya kimi qəbul edilirdi.

Lakin bu yanaşmanın mənfi tərəfləri də az olmadı. Kommersiya uğuru qısamüddətli nəticələr versə də, uzunmüddətli perspektivdə janr müxtəlifliyinin azalmasına, müəllif kinosunun, tarixi dramların, psixoloji filmlərin və sosial mövzulu ekran əsərlərinin kölgədə qalmasına səbəb oldu. Nəticədə kino sənayesində yaradıcı rəqabət zəiflədi, yeni rejissor və ssenaristlərin fərqli ideyalarla meydana çıxması çətinləşdi.

Əslində, kommersiya kinosunun mövcudluğu hər bir ölkənin kino sənayesi üçün normaldır və bazarın vacib hissəsidir. Problem o zaman yaranır ki, bütün istehsal demək olar yalnız bir janr üzərində qurulur. Sağlam kino sənayesi həm gəlir gətirən kommersiya filmlərini, həm də mədəni və bədii dəyəri yüksək olan müəllif filmlərini paralel şəkildə inkişaf etdirməlidir.

- Ümumiyyətlə, nə üçün ölkəmizdə kino çəkənlər əsasən komediyaya üstünlük verirlər? Halbuki keçmişdə daha aşağı imkanlarla, texnika bu qədər inkişaf etməmişkən müxtəlif janrlarda filmlər çəkilirdi. Müasir dövrdə nə dəyişib ki?
- Bu sualın cavabı təkcə kino zövqü ilə bağlı deyil, həm də bazarın, maliyyə modelinin və istehsal prinsiplərinin dəyişməsi ilə əlaqədardır. Sovet dövründə kino kommersiya layihəsi kimi deyil, dövlətin maliyyələşdirdiyi mədəniyyət sahəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. Buna görə də rejissorlar kassadan gəlir əldə etmək məcburiyyətində qalmır, tarixi filmlər, psixoloji dramlar, detektivlər, uşaq filmləri və digər janrlarda sərbəst işləyə bilirdilər. Əsas məqsəd mənfəət deyil, mədəni məhsul yaratmaq idi.

Bu gün isə vəziyyət fərqlidir. Özəl investor və ya prodüser ilk növbədə çəkdiyi filmin xərcini geri qaytarmağı düşünür. Azərbaycan kimi məhdud kino bazarında isə komediya ən çox tamaşaçı cəlb edən və ən az risk daşıyan janr hesab edilir. Nəticədə yaradıcı seçimlər də bazarın diktəsi ilə formalaşır.

Digər mühüm məqam odur ki, müasir texnologiyanın inkişafı avtomatik olaraq keyfiyyətli kino demək deyil. Kamera, montaj proqramı və vizual effektlər əlçatanlaşsa da, güclü ssenari, peşəkar prodüserlik, aktyor məktəbi və uzun hazırlıq prosesi olmadan yüksək səviyyəli film ərsəyə gəlmir. Kino ilk növbədə, ideya və peşəkarlıq üzərində qurulan sənətdir.

Bundan əlavə, son illər sosial şəbəkələrin təsiri ilə tamaşaçı vərdişləri də dəyişib. Sürətli və əyləncəli məzmuna maraq artdığı üçün bəzi prodüserlər qısa müddətdə geniş auditoriya toplamaq məqsədilə komediya janrına üstünlük verirlər. Lakin bu, tamaşaçının yalnız komediya istədiyi anlamına gəlmir. Yerli və xarici platformalarda dram, triller, kriminal və tarixi filmlərə marağın yüksək olması göstərir ki, keyfiyyətli ekran əsəri təqdim olunarsa, tamaşaçı onu da izləyir.

Məncə, əsas problem janr seçimi deyil, janr müxtəlifliyinin olmamasıdır. Sağlam kino sənayesi yalnız komediya ilə inkişaf edə bilməz. Kommersiya filmləri bazarın vacib hissəsidir, lakin onların yanında müəllif kinosu, tarixi ekran əsərləri, psixoloji dramlar, detektivlər və gənc rejissorların eksperimental layihələri də istehsal olunmalıdır. Məhz bu balans yarandıqda milli kino həm ölkə daxilində, həm də beynəlxalq arenada daha güclü mövqe qazana bilər.

Ona görə də məsələni “Niyə komediya çəkilir?” sualı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz. Əsas sual budur: “Niyə Azərbaycan kinosunda müxtəlif janrların inkişafı üçün davamlı və dayanıqlı mühit formalaşa bilmir?” Bu sualın cavabı maliyyələşmə modelində, peşəkar kadr hazırlığında, prodüser institutunun inkişafında və uzunmüddətli dövlət kino siyasətində axtarılmalıdır.
 

Elmir Mustafa