"LIGO", "Virgo" və "KAGRA" müşahidə proqramlarının məlumatlarını təhlil edən tədqiqatçılar birləşən qara dəliklərin təxminən 14 faizinin əvvəlki birləşmələr nəticəsində yaranmış ikinci nəsil qara dəliklər ola biləcəyini açıqlayıblar.

HİT.az xəbər verir ki, "Physical Review Letters" jurnalında dərc olunan yeni araşdırmada "LIGO" ilə birlikdə fəaliyyət göstərən "Virgo" və "KAGRA" rəsədxanalarının müəyyən etdiyi 155 qara dəlik cütü araşdırılıb. Nəticələr göstərib ki, birləşən qara dəliklərin təxminən 14 faizi ikinci nəsil qara dəliklər kateqoriyasına aid ola bilər.

Bu tip qara dəliklər ulduzların ölümündən deyil, daha əvvəl birləşmiş iki kiçik qara dəliyin yaratdığı yeni qara dəliklərin sonrakı birləşmələri nəticəsində meydana gəlir. Bu isə qara dəliklərin yaranması ilə bağlı mövcud nəzəriyyələrə yeni baxış təqdim edir.

Tədqiqat müəllifləri bildiriblər ki, kainatda qara dəliklərin birləşməsi prosesi davamlı şəkildə baş verir və əldə olunan məlumatlar bu zəncirvari hadisələrin gözləniləndən daha geniş yayıldığını göstərir.

Yerə çatan kütlə cazibə dalğaları kainatdakı ən güclü hadisələrin nəticəsidir. "LIGO" indiyədək çoxsaylı diqqətçəkən qara dəlik birləşmələrini qeydə alıb.

Onlardan biri ötən il müşahidə olunan ən böyük qara dəlik birləşməsi olub. Maraqlıdır ki, həmin hadisədə iştirak edən qara dəliklər normal şəraitdə yaranmasının mümkün sayılmadığı kütlə intervalına aid idi. Alimlərin "ölü zona" adlandırdığı bu sahədə ulduzların çökməsi nəticəsində qara dəliklərin formalaşa bilməyəcəyi hesab olunur.

Bu cür müşahidələr göstərir ki, qara dəliklərin hələ də çoxlu naməlum xüsusiyyətləri mövcuddur. Tədqiqatçılar "LIGO"nun genişlənən məlumat bazasının gələcəkdə yeni kəşflərə yol açacağını gözləyirlər.

Qara dəliklər birləşmədən əvvəl bir-birinin ətrafında fırlanır. Onlardan biri və ya hər ikisi fərqli istiqamətlərdə döndükdə orbitləri də titrəməyə başlayır.

Alimlər bu hərəkətləri təhlil etməklə qara dəliklərin kütləsini və fırlanma sürətini hesablaya bilirlər.

İkinci nəsil qara dəliklərin əsas xüsusiyyəti isə birləşən qara dəliklərdən birinin digərindən xeyli böyük və daha sürətlə fırlanmasıdır. Tədqiqat qrupu bu xüsusiyyətlərə əsaslanan model hazırlayıb və araşdırılan hadisələrin təxminən 14 faizinin həmin modelə uyğun gəldiyini müəyyən edib.

Araşdırmada aşkarlanan ikinci nəsil qara dəliklərin əksəriyyəti təxminən 20 Günəş kütləsi və ya 40 Günəş kütləsindən yuxarı kütləyə malik olub.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu zəncirvari birləşmələr ulduzların çox sıx yerləşdiyi bölgələrdə baş verir.

Bir-birinə yaxın çoxlu sayda ulduz məhv olduqda geridə çoxlu qara dəlik qalır. Belə mühit qara dəliklərin qarşılaşaraq birləşmə ehtimalını artırır. Yaranan yeni qara dəliklər isə zamanla digər qara dəliklərlə birləşərək prosesi davam etdirə bilir.

Bu səbəbdən kainatda eyni dövrün uzun müddət davam etmiş olması mümkün sayılır.

Araşdırmanın gündəmə gətirdiyi əsas suallardan biri 40 Günəş kütləsindən böyük qara dəliklərin mənşəyi ilə bağlıdır.

Mövcud ulduz təkamülü modellərinə görə, fövqəlnova partlayışları təxminən 45 Günəş kütləsindən yuxarı qara dəlik yaratmamalıdır. Buna baxmayaraq, müşahidələr bu həddən böyük çoxsaylı qara dəliklərin mövcudluğunu göstərir.

Alimlər bu nəhəng qara dəliklərin necə yarandığını hələ də tam izah edə bilmirlər. Yeni tədqiqat bu suala qəti cavab verməsə də, ikinci nəsil qara dəliklərin bu sirrin açılmasında mühüm rol oynaya biləcəyini göstərir.

Samir