7000 il əvvəl ucaldılmış nəhəng daş tikililər Ərəbistanda erkən insan həyatına dair təsəvvürləri dəyişdirir.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə "Daily Galaxy" yazır.
Qeyd olunur ki, “mustatil” adlanan bu strukturların çox güman ki, praktik funksiyası olmayıb, bu da onları daha da maraqlı edir.
İlk dəfə 2017-ci ildə peyk görüntüləri vasitəsilə aşkarlanan bu daş tikililər Ərəbistan yarımadasının şimalında, xüsusilə Nəfud səhrası yaxınlığında geniş yayılıb. Hazırda onların sayı yüzlərlədir ki, bu da belə tikililərin tək-tük hadisə olmadığını, əksinə daha geniş yayılmış bir ənənəni göstərir.
Sonrakı çöl tədqiqatları Maks Plank Kimyəvi Ekologiya İnstitutundan Xyu Qrukattın rəhbərliyi ilə aparılıb. “The Holocene” jurnalında dərc olunan araşdırmada 100-dən çox yeni mustatilin aşkar edildiyi bildirilir.
Maraqlıdır ki, mustatililər ilk baxışda sadə quruluşa malikdir. Hər biri uzun və dar divarlarla birləşdirilən iki qalın daş platformadan ibarətdir. Bu divarların uzunluğu bəzən 600 metri keçə bilir. Onlar alçaqdır — hündürlüyü yarım metrdən azdır və giriş hissəsi yoxdur ki, bu da bu ölçüdə tikililər üçün qeyri-adi sayılır.
Araşdırmada həmçinin bu ərazilərdə daş alətlər kimi gündəlik istifadə predmetlərinin demək olar ki, tapılmaması qeyd olunur. Bu isə tikililərin mal-qara saxlamaq və ya su anbarı kimi istifadə olunmadığını göstərir. Daşların düzülüşü də diqqət çəkir: daşlar şaquli şəkildə yerə yerləşdirilir, daha sonra kiçik daşlarla doldurulur. Bu, müxtəlif qrupların oxşar tikinti üsullarından istifadə etdiyini göstərir.
Mustatililərdən birində tapılan kömür nümunələri onların təxminən 7000 il əvvələ aid olduğunu göstərir. O dövrdə Ərəbistan tamamilə fərqli iqlimə malik idi və Afrika rütubətli dövrünün bir hissəsi idi — yağıntılar daha çox idi, landşaft isə otlaqlarla zəngin idi.
Araşdırma göstərir ki, bu “yaşıl” dövr təxminən 8000 il əvvəl zəifləməyə başlayıb və bölgə nisbətən sürətlə quraqlaşıb. Deməli, bu tikililər iqlim dəyişimi dövründə inşa edilib. Şəraitin pisləşməsi ilə icmaların yeni sosial və məkan uyğunlaşmalarına ehtiyac duyması ehtimal edilir, baxmayaraq ki, mustatililər gündəlik həyat haqqında birbaşa məlumat vermir.
Arxeoloqlar bəzi mustatililərin içində heyvan sümükləri aşkar ediblər — bunlara vəhşi heyvanlar, iri buynuzlular və tur (vəhşi mal-qara) sümükləri daxildir. Bir halda isə geometrik naxışlı daş platformanın üzərinə görünən şəkildə yerləşdirilib.
Xyu Qrukatt bu tapıntıları belə şərh edib: “Nəticəmizə görə mustatililər insanların toplaşdığı və hələ tam izah olunmamış sosial-ritual fəaliyyətlərin həyata keçirildiyi yerlərdir. Ola bilsin ki, bunlar heyvan qurbanları və ya kollektiv ziyafət məkanları olub".
Alimin fikrincə, daha incə bir izah da var: bu tikililərin inşası özü-özlüyündə kollektiv əmək tələb etdiyindən, icmalar daxilində sosial bağların güclənməsinə xidmət etmiş ola bilər.
“Mustatililərdə açıq utilitar funksiyanın olmaması onların ritual xarakter daşıdığını göstərir. Əslində, onlar monumental tikinti və kollektiv fəaliyyət vasitəsilə kodlaşdırılmış ən erkən genişmiqyaslı ritual təcrübələrdən biri ola bilər", deyə tədqiqatçı əlavə edib.
Samir
