Peruda İnka anbarlarından birində aşkar edilən təxminən 500 illik dondurularaq qurudulmuş kartoflar qədim dövrdə qida məhsullarının saxlanılması üsullarına işıq salıb. And dağlarından Sakit okean sahillərinə qədər uzanan inkişaf etmiş logistika şəbəkəsi müasir dövrdə qida israfına qarşı da diqqətçəkən nümunə kimi qiymətləndirilir.
HİT.az xəbər verir ki, 2026-cı il 2 iyul tarixində "Journal of Field Archaeology" jurnalında dərc olunan yeni araşdırmaya əsasən, Perudakı qədim bir anbarda tapılan iki kartof yumrusu İspan işğalından əvvəlki dövrə aiddir.
"Çunyo" (chuño) adlanan bu dondurularaq qurudulmuş kartoflar İnka sivilizasiyasının ərzaq strategiyasında mühüm yer tuturdu. Quruluş etibarilə olduqca həssas olduqları üçün onların arxeoloji qazıntılar zamanı aşkarlanması nadir hadisə hesab edilir. Perunun cənub sahillərində tapılan bu nümunələr İnka yaşayış məskənində çunyonun aşkar edildiyi ikinci arxeoloji fakt kimi elmi ədəbiyyata daxil olub.
Kəşf göstərir ki, imperiyanın əsas ərzaq məhsulları And dağlarından yüzlərlə kilometr uzaqda yerləşən Sakit okean sahillərinə təşkilatlanmış logistika şəbəkəsi vasitəsilə daşınıb.
Kartofun tərkibinin təxminən 80 faizi sudan ibarətdir. Bu isə isti və rütubətli bölgələrdə məhsulun bir həftə ərzində xarab olmasına səbəb olur. İnka xalqı bu problemi çunyo istehsalı ilə həll edib. Kartoflar gecələr şaxtalı havada dondurulur, gündüzlər isə güclü günəş şüaları altında saxlanılırdı. Bu proses nəticəsində məhsulun demək olar ki, bütün nəmliyi buxarlanır və kartof onilliklər boyu xarab olmadan qorunurdu.
Yalnız yüksək dağlıq ərazilərdə mümkün olan bu üsul məhsulların lama karvanları vasitəsilə uzaq bölgələrə daşınmasına imkan verirdi. Eyni texnologiya ətin saxlanılmasında da tətbiq olunurdu. "Çarki" (charki) adlanan bu üsul müasir ingilis dilində işlədilən "jerky" sözünün də mənşəyi hesab olunur.
Akari vadisində yerləşən Tambo Viexo yaşayış məntəqəsində aparılan qazıntılar zamanı kiçik otağın döşəməsində gizlədilmiş qırıq gil qab aşkar edilib. Qabın içərisində tapılan iki kartof nümunəsi bölgənin son dərəcə quraq iqlimi sayəsində bu günə qədər qorunub qalıb.
Qazıntı sahəsində aşkarlanan iy başlığı və keramika parçaları da ərazinin logistika mərkəzi kimi istifadə edildiyini göstərir. Çunyo yalnız yüksək dağlıq ərazilərdə istehsal oluna bildiyi üçün sahildə tapılan bu nümunələrin dağlıq bölgələrdən uzun məsafə qət edərək gətirildiyi qətiləşib.
Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu qədim konservasiya üsulu təsadüf nəticəsində kəşf olunub. Yüksək dağlıq ərazilərdə donmuş kartofların sonradan quruması və insanların onların yenilə biləcəyini aşkar etməsi İnka sivilizasiyasının ərzaq təhlükəsizliyi yanaşmasını dəyişdirib.
Müasir dövrdə qida israfının artdığı bir şəraitdə İnka xalqının bu davamlı qoruma strategiyası elm dünyası üçün də mühüm nümunə hesab olunur. Tədqiqatçılar gələcəkdə Peru sahillərində aparılacaq yeni qazıntıların bu qədim təchizat marşrutları barədə əlavə sübutlar ortaya çıxaracağını istisna etmirlər.
Samir
