Planet sistemlərinin əksəriyyətində planetlərin ulduzun fırlanma istiqaməti ilə uyğun hərəkət etdiyi düşünülür. Lakin GJ 3090 b adlı ekzoplanet bu qaydanı pozur.
HİT.az xəbər verir ki, Cenevrə Universitetinin astronomlarının araşdırmasına əsasən, planetin orbiti ulduzun fırlanma oxu ilə 136 dərəcəlik bucaq təşkil edir. Bu isə onun demək olar ki, əks istiqamətdə hərəkət etdiyini göstərir.
Astronomların diqqətini çəkən əsas məqam sistemdə bu qeyri-adi orbiti izah edə biləcək nəhəng göy cisminin aşkar edilməməsidir. Əvvəllər retroqrad, yəni ulduzun fırlanmasına əks istiqamətdə hərəkət edən ekzoplanetlərdə belə vəziyyətin başqa böyük planetlərin cazibə qüvvəsi ilə yarandığı ehtimal edilirdi. Lakin GJ 3090 sistemində buna bənzər obyekt tapılmayıb.
Tədqiqatçılar Çilidəki La Silla Rəsədxanasında yerləşən 3,6 metrlik teleskopun məlumatlarından istifadə ediblər. Ümumilikdə 23 saatlıq müşahidə zamanı GJ 3090 b-nin ulduzunun qarşısından 10 dəfə keçidi izlənilib. Planet hər keçid zamanı ulduzun işığının kiçik hissəsini bloklayıb və bu dəyişikliklər onun ölçüsü və orbitinin müəyyənləşdirilməsinə imkan verib.
GJ 3090 sisteminin maraqlı xüsusiyyətlərindən biri də onun M tipli cırtdan ulduz ətrafında yerləşməsidir. Bu ulduzlar kiçik, nisbətən soyuq və zəif işıqlı olur. Buna baxmayaraq, M cırtdanları Süd Yolundakı ulduzların təxminən dörddə üçünü təşkil edir. Buna görə onların ətrafındakı planetlərin öyrənilməsi qalaktikadakı ekzoplanetlərin formalaşmasını anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir.
Sistemdə Neptundan kiçik iki, ehtimal ki, üç planetin olduğu bildirilir. Onların heç biri ulduz ətrafında dövrünü 16 gündən çox müddətdə tamamlamır. Ən daxildə yerləşən GJ 3090 b-nin isə bir ili cəmi 2,9 Yer günü davam edir.
Alimlər planetin orbitinin sonradan böyük bir göy cisminin təsiri ilə dəyişdirilməsi ehtimalını da araşdırıblar. Lakin belə nəhəng obyektin təsiri olsaydı, sistemdəki digər planetlərin də orbitlərinin daha ciddi şəkildə pozulacağı gözlənilirdi.
Bu səbəbdən tədqiqatçılar başqa bir ssenarini nəzərdən keçirirlər: GJ 3090 b bəlkə də elə əvvəldən ulduzun fırlanma istiqamətindən fərqli istiqamətdə formalaşıb.
Ehtimala görə, ulduz sistemi sonradan böyük miqdarda qaz və toz toplayıb və nəticədə ilkin planet əmələgəlmə diskindən fərqli istiqamətə malik ikinci disk yaranıb. GJ 3090 b də həmin diskdə formalaşıbsa, onun ulduzun fırlanma oxu ilə 136 dərəcəlik bucaq təşkil edən orbitə sahib olması izah edilə bilər.
Araşdırmanın müəllifləri hesab edirlər ki, bu ssenari təsdiqlənərsə, gənc ulduzların sonradan topladığı qaz və tozun planet sistemlərinin quruluşuna təsiri indiyədək düşünüldüyündən daha böyük ola bilər.
Samir
