Marsda insanlı missiyalarda iştirak edəcək astronavtları gözləyən təhlükələrdən biri də planetin səthini örtən tozlardır. Yeni araşdırma göstərib ki, bu tozların bəzi hissəcikləri o qədər kiçikdir ki, tənəffüs yolu ilə insan orqanizminə daxil olaraq qan dövranına, hətta beyinə çata bilər.

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “Proceedings of the National Academy of Sciences” elmi jurnalında dərc olunan araşdırmada bildirilib.

Tədqiqat NASA-nın “Perseverance” kosmik aparatından əldə edilən məlumatlar əsasında aparılıb. Alimlər Mars tozunun fiziki xüsusiyyətlərini və kimyəvi tərkibini araşdıraraq onun gələcək insanlı missiyalar üçün yarada biləcəyi riskləri qiymətləndiriblər.

Araşdırmanın maraqlı nəticələrindən biri Mars tozunun Ay səthindəki toz qədər aşındırıcı olmamasıdır. Milyardlarla il ərzində küləklərin təsiri ilə hərəkət edən Mars hissəcikləri zamanla aşınaraq daha yumru forma alıb. Tədqiqatın aparıcı müəllifi, Vaşinqton Universitetindən Skott VanBommel bu prosesi çay yatağında hərəkət edən çınqıl daşlarının aşınmasına bənzədib.

Lakin hissəciklərin daha hamar olması onların təhlükəsiz olduğu anlamına gəlmir. Əsas risk tozun ölçüsü və kimyəvi tərkibi ilə bağlıdır. Ölçmələr Mars səthində nanohissəciklərin mövcudluğunu üzə çıxarıb. Onların bir qismi ağciyərlərdən qan dövranına keçə biləcək qədər kiçikdir. Hətta bəzi hissəciklərin qan-beyin baryerini aşaraq mərkəzi sinir sisteminə təsir göstərməsi ehtimalı da var.

Bundan başqa, Mars tozunun tərkibində perxlorat kimi zəhərli birləşmələr, dəmir və kükürd mövcuddur. Bu səbəbdən astronavtların həm tozu nəfəs yollarına qəbul etməsinin, həm də zərərli kimyəvi maddələrlə təmasının qarşısını almaq vacib hesab olunur.

Tədqiqatçılar bildirirlər ki, problem yalnız insan sağlamlığı ilə məhdudlaşmır. Kiçik toz hissəcikləri kosmik geyimlərin və həyat təminatı sistemlərinin fəaliyyətinə də mənfi təsir göstərə bilər. Xüsusilə astronavtların nəfəs aldığı havanı təmizləyən sistemlərin bu hissəciklərdən qorunması çətin mühəndislik məsələsidir.

Mars tozunun təhlükəsi robotik missiyalarda da özünü göstərib. NASA-nın Mars zəlzələlərini araşdırmaq üçün göndərdiyi “InSight” aparatı günəş panellərində tozun toplanması nəticəsində enerji istehsalını itirib və fəaliyyətini dayandırıb.

Alimlər gələcək missiyalarda astronavtların kosmik geyimlərini tozdan təmizləyən xüsusi sistemlərin tətbiqini təklif edirlər. Bu məqsədlə maye azot axınlarından və özünü təmizləyən geyim texnologiyalarından istifadə imkanları araşdırılır.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, Marsda təhlükəsiz insanlı missiyaların həyata keçirilməsi üçün yalnız radiasiyadan və sərt iqlim şəraitindən qorunmaq kifayət etməyəcək. Gözlə görünməsi çətin olan mikroskopik toz hissəciklərinə qarşı da effektiv müdafiə sistemləri hazırlanmalıdır.

Samir