İnsan dünyanı necə qavradığını və başqalarından nə gözlədiyini erkən yaşlardan öyrənməyə başlayır. Bu təsəvvürlər zaman keçdikcə yeni təcrübələr əsasında dəyişməlidir. Lakin bəzi hallarda uşaqlıqda yaranan inanclar yetkinlik dövründə də dəyişmədən qalır.

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə Republica.ro yazır.

Psixologiyada bu cür ümumi təsəvvürlər koqnitiv sxemlər adlandırılır. Onlar insanın ətraf aləmi, münasibətləri və özünü necə qiymətləndirməsinə təsir göstərir.

Uşaqlıq təcrübələri düşüncə tərzini formalaşdırır

Mütəxəssislərə görə, uşaqlıqda formalaşan bəzi sxemlər sonradan insan üçün problem yarada bilər. Məsələn, emosional baxımdan soyuq valideynlərin yanında böyüyən uşaq hisslərini ifadə etməyin faydasız olduğunu düşünə bilər.

Belə bir insan yetkinlikdə də duyğularını bölüşməkdən çəkinə, yaxın münasibətlərdə özünü açmaqda çətinlik çəkə bilər. Halbuki sağlam münasibətlərin əsas elementlərindən biri qarşılıqlı emosional ünsiyyətdir.

Digər nümunə həddindən artıq narahat valideynlərlə böyüyən uşaqlardır. Əgər uşaq daim ətrafındakı hər şeyin təhlükəli olduğu mesajını alırsa, sonradan risklərdən həddindən artıq qorxan bir insana çevrilə bilər.

Eyni vəziyyət səhvlərə münasibətdə də müşahidə olunur. Uşaqlıqda etdiyi hər səhvə görə sərt cəzalandırılan insan böyüdükdə cəmiyyətin də onu eyni şəkildə mühakimə edəcəyini düşünə bilər. Nəticədə ən kiçik səhv etmək ehtimalı belə onda güclü narahatlıq yarada bilər.

Bu inanclar niyə dəyişmir?

Uşaqlıqda yaranan düşüncə sxemləri müəyyən dövrdə müdafiə mexanizmi kimi formalaşa bilər. Uşaq ətrafındakı dünyanı məhz bu qaydalarla anlamağa çalışır.

Problem ondadır ki, insan böyüdükdə həmin sxemlər artıq reallığa uyğun gəlməsə belə, onları avtomatik şəkildə tətbiq etməyə davam edə bilər. Çünki bu düşüncə tərzi uzun müddət təkrarlanaraq şüuraltı davranış modelinə çevrilir.

Bu səbəbdən insan bəzən niyə hisslərini ifadə edə bilmədiyini, niyə səhv etməkdən bu qədər qorxduğunu və ya niyə hər vəziyyətdə təhlükə axtardığını özü də anlamaya bilər.

Köhnə düşüncə sxemlərini dəyişmək mümkündür

Mütəxəssislər bildirirlər ki, ilk addım insanın öz düşüncə və davranışlarını müşahidə etməsidir. Hansı inancların uşaqlıqdan gəldiyini müəyyənləşdirmək və onların bu gün də reallığa uyğun olub-olmadığını yoxlamaq vacibdir.

Əgər müəyyən bir düşüncə sxeminin artıq insana kömək etmədiyi üzə çıxarsa, onu yenidən formalaşdırmaq mümkündür. Bunun üçün köhnə yanaşmanın yerinə daha uyğun düşüncə və davranış formaları tətbiq edilməli, onlar dəfələrlə təkrarlanmalıdır.

Bu proses sürətli olmaya bilər. Lakin zaman keçdikcə yeni davranışlar avtomatlaşa və köhnə düşüncə modellərini əvəz edə bilər.

Beləliklə, yetkinlikdə hissləri ifadə etməkdə çətinlik, səhvdən həddindən artıq qorxmaq və ya risklərdən qaçmaq insanın xarakterinin dəyişməz xüsusiyyəti olmaya bilər. Bu davranışların bir hissəsi uşaqlıqda formalaşmış və sonradan yenidən nəzərdən keçirilməmiş düşüncə sxemlərindən qaynaqlana bilər.

Samir