Namibiyada yerləşən "Hoba" meteoritinin hazırkı çəkisi təxminən 60 metrik tondur və o, Yer üzündə indiyədək aşkar edilmiş ən böyük bütöv təbii dəmir meteorit hesab olunur. İlk baxışda belə böyük metal cismin Yerə düşərkən nəhəng krater yaratmalı olduğu düşünülür. Lakin təxminən 80 min il əvvəl Yerə çırpılan bu meteoritin ətrafında belə bir iz yoxdur.

Hit.az xəbər verir ki, bu barədə "ZME Science" yazıb.

Alimlərin fikrincə, bunun səbəbi bir neçə nadir amilin eyni vaxtda üst-üstə düşməsidir: yüksək nikel tərkibinə görə möhkəm quruluş, yastı forma, atmosferə maili bucaq altında daxil olması, havanın yaratdığı güclü müqavimət və sonrakı minilliklərdə eroziyanın izləri silməsi.

Nəhəng, lakin yerindən tərpədilməyən meteorit

"Hoba" meteoritinin düşdüyü yer dəyişməyib. O, bu gün də Namibiyanın Qrootfonteyn şəhəri yaxınlığındakı fermada yerləşir.

Meteorit 1920-ci ildə torpaq sahibi Yakobus Hermanus Brits tərəfindən təsadüfən aşkar edilib. O, sahəni şumlayarkən kotan qəfil nəhəng metal cismə ilişib.

İlk vaxtlar meteoritin yalnız kiçik hissəsi torpaq səthindən görünürdü. Aparılan qazıntılar nəticəsində torpağın altında böyük düzbucaqlı formalı metal kütlə aşkar edildi.

Tədqiqatlar göstərdi ki, o, yüksək nikel tərkibli nadir dəmir meteoritlər sinfi olan ataksitlərə aiddir. Bu tip meteoritlərdə digər dəmir meteoritlər üçün xarakterik olan daxili kristal quruluş demək olar ki, müşahidə olunmur.

Hazırda onun çəkisi 60 tondan bir qədər çox qiymətləndirilsə də, alimlər hesab edirlər ki, ilk vaxtlar meteorit təxminən 66 ton olub. Sonrakı onilliklər ərzində ondan elmi nümunələr götürülməsi, vandalizm və təbii aşınma nəticəsində çəkisi azalıb.

Atmosfer onu qorudu

Yerə daxil olan meteoritlərin əksəriyyəti atmosferdə güclü sürtünmə nəticəsində qızır, əriməyə başlayır və çox vaxt parçalanır. Əslində Yer atmosferi planeti daha böyük kosmik cisimlərin dağıdıcı təsirindən qoruyan əsas təbii sipərdir.

"Hoba" isə üç mühüm üstünlük sayəsində sağ qala bilib:

* yüksək möhkəmliyə malik idi;
* yastı formaya sahib idi;
* atmosferə maili bucaq altında daxil olmuşdu.

Meteoritin yüksək nikel tərkibli möhkəm quruluşu onun atmosferdə parçalanmasının qarşısını alıb.

Alimlərin hesablamalarına görə, Yer atmosferinə daxil olmamışdan əvvəl bu cismin kütləsi təxminən 500 ton olub. Atmosfer onun təxminən 90 faizini əridərək yox etsə də, qalan hissə bütöv şəkildə Yerə çata bilib.

Forması da həlledici rol oynayıb

Əksər insanlar meteoritləri kürə formasında təsəvvür etsələr də, "Hoba" daha çox iri metal lövhəni xatırladır.

Onun ölçüləri təxminən 2,95 × 2,84 metr, qalınlığı isə 0,75–1,22 metr arasında dəyişir.

Bu forma havanın müqavimətini əhəmiyyətli dərəcədə artırıb və meteoritin sürətlə yavaşımasına səbəb olub.

Kosmik sürətlə hərəkət edən cisim üçün havanın müqaviməti son dərəcə böyük olur. Atmosfer qarşısında sıxılan hava həm temperaturu artırır, həm də cismin enerjisinin böyük hissəsini udur.

Bunun üçün isə vaxt lazımdır. Alimlər hesab edirlər ki, "Hoba" atmosferə dik deyil, maili trayektoriya ilə daxil olub və geniş səthi hərəkət istiqamətinə baxdığı üçün hava onu uzun müddət ərzində tədricən ləngidə bilib.

Bəs krater hara yox oldu?

Belə şəraitdə belə kiçik də olsa krater yaranmalı idi.

Meteoritin torpağın çox dərin qatına yox, səthə yaxın vəziyyətdə tapılması onun Yerə artıq xeyli zəif sürətlə düşdüyünü göstərir. Əks halda o, ya tamamilə parçalanar, ya da qayalıq qatın dərinliklərinə nüfuz edərdi.

Radiaktiv nikel-59 izotopu əsasında aparılan analizlər meteoritin yaşının təxminən 80 min ildən az olduğunu göstərib.

Bu müddət ərzində küləklə daşınan qum və toz yaranmış kiçik krateri doldurub. Sonradan karbonatla zəngin torpaqlar həmin çöküntüləri bərkidərək təbii sərt təbəqəyə çevirib.

Beləliklə, alimlər hesab edirlər ki, "Hoba" ətrafında vaxtilə kiçik zərbə krateri mövcud olub, lakin minilliklər ərzində eroziya nəticəsində tamamilə itib.

İnsanlar da meteoritə zərər vurublar

Meteorit min illər ərzində təbii paslanmaya məruz qalıb. Torpaqla təmasda olan hissələrdə dəmir hidroksidləri əmələ gəlib.

Lakin daha böyük ziyan insan fəaliyyəti nəticəsində yaranıb.

1920-ci ildə çəkisi təxminən 66 ton olan meteorit bu gün artıq 60 tona qədər azalıb. Bunun səbəbi yalnız elmi tədqiqatlar deyil, həm də uzun illər ərzində turistlərin ondan xatirə kimi parçalar qoparmasıdır.

1968-ci ildə qanunsuz şəkildə kəsilmiş 2,8 kiloqramlıq parça sonradan hərracda təxminən 60 min dollara satılıb.

1955-ci il martın 15-də "Hoba" milli abidə elan edilib. 1987-ci ildə isə ferma sahibi meteorit və ətraf torpağı dövlətə bağışlayıb. Bundan sonra burada ziyarətçi mərkəzi yaradılıb və ərazi mühafizə altına alınıb.

"Hoba" alimlərə nə öyrədir?

"Hoba" meteoritinin hekayəsi göstərir ki, Yerə düşən bütün meteoritlər eyni şəkildə davranmır.

Onun nümunəsi sübut edir ki, meteoritin ölçüsü qədər tərkibi, forması, atmosferə daxilolma bucağı və parçalanma xüsusiyyətləri də son nəticəyə ciddi təsir göstərir.

Planetar müdafiə sahəsində çalışan alimlər üçün bu məlumatlar böyük əhəmiyyət daşıyır. Bəzən daha kiçik, lakin yüksək sürətlə Yerə çatan meteorit böyük dəmir kütləsindən daha dağıdıcı ola bilər. Digər hallarda isə möhkəm metal meteorit atmosferdə enerjisinin böyük hissəsini itirərək Yer səthinə nisbətən zəif zərbə ilə çatır.

Samir