Alimlər okeanın səthində sürətlə yayılan və sahillərdə böyük problemlər yaradan sargassum adlı qəhvəyi yosunların kütləvi artımının səbəblərini araşdırıblar. 

HİT.az xəbər verir ki, "The Independent" nəşrinin yazdığına görə, tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu yosunlar artıq öz böyüməsini özləri dəstəkləyən davamlı bir sistem formalaşdırıb.

2011-ci ildən etibarən Cənubi Florida, Karib hövzəsi, Meksika körfəzi və tropik Atlantik sahillərində nəhəng sargassum yığınları mütəmadi olaraq müşahidə edilir. Bu vəziyyət təkcə turizmə mənfi təsir göstərmir, həm də limanların fəaliyyətini çətinləşdirir, balıqçılığa və gəmiçiliyə mane olur, bəzi hallarda isə dəniz ekosistemlərinə zərər vurur.

Sahilə çıxarılan yosunlar parçalanarkən hidrogen-sulfid, ammonyak və metan qazları ifraz edir ki, bu da həm insanların sağlamlığı, həm də ətraf mühit üçün təhlükə yaradır.

Sargassum nədir?

Pelagik sargassum Atlantik okeanının subtropik hissəsində yerləşən Sarqasso dənizində təbii şəkildə üzən qəhvəyi yosun növüdür. Adı portuqal dilində "üzüm" mənasını verən "sargaço" sözündən götürülüb. Bu ad yosunun səthdə qalmasını təmin edən üzümə bənzər hava kisəcikləri ilə bağlıdır.

Xristofor Kolumb da Amerikaya səyahəti zamanı bu üzən yosun sahələrini təsvir etmişdi.

Lakin 2011-ci ildə alimlər Afrika ilə Braziliya arasında yerləşən tropik Atlantikdə qeyri-adi dərəcədə böyük sargassum kütlələrinin meydana çıxdığını qeydə aldılar. Sonrakı illərdə bu hadisə daha tez-tez baş verməyə, daha uzun sürməyə və daha geniş əraziləri əhatə etməyə başladı.

Bu yeni ərazi "Böyük Atlantik sargassum qurşağı" (Great Atlantic Sargassum Belt) adlandırılıb. Alimlərin hesablamalarına görə, 2025-ci ildə burada yosunların ümumi biokütləsi 37,5 milyon tonu keçib və 2026-cı ilin yayında yeni rekord qeydə alına bilər.

Yosunlar öz böyüməsini özləri dəstəkləyir

Araşdırma müəlliflərinin fikrincə, 2010-cu ilin qışında güclü küləklər Sarqasso dənizindən tropik Atlantikə böyük həcmdə sargassum daşıyıb. Sonrakı illərdə güclü küləklər okean sularını qarışdıraraq dərinliklərdəki qida maddələrini səthə çıxarıb və yosunların sürətlə çoxalması üçün əlverişli şərait yaradıb.

Lakin zaman keçdikcə sistem dəyişib.

Alimlər bildirirlər ki, sargassum sahələri sadəcə yosunlardan ibarət deyil. Onlar balıqlar, krevetlər, xərçənglər və çoxsaylı kiçik canlıların yaşadığı bütöv ekosistem yaradır. Tədqiqatçılar bu mühiti "sargassosfera" adlandırırlar.

Bu canlıların həyat fəaliyyəti və köhnə yosunların parçalanması nəticəsində suya yenidən qida maddələri qaytarılır. Beləliklə, yosunların ətrafında qida elementləri toplanır və yeni nəsil sargassumun inkişafı üçün əlverişli şərait yaranır.

Tədqiqat müəlliflərinin fikrincə, məhz bu özünü qidalandıran mexanizm problemin uzunmüddətli xarakter almasına səbəb ola bilər.

Model yeni nəzəriyyəni təsdiqləyib

Alimlər hazırladıqları riyazi model vasitəsilə 2011–2022-ci illərdə baş vermiş bütün iri sargassum artımlarını uğurla təkrarlaya biliblər. Model həmçinin 2023 və 2024-cü illərdəki yosun yayılmasını da əvvəlcədən düzgün proqnozlaşdırıb.

Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu nəticələr onların irəli sürdüyü özünü dəstəkləyən böyümə mexanizmini təsdiqləyir.

Sargassum faydalı resursa çevrilə bilər

Araşdırmaya görə, Böyük Atlantik sargassum qurşağı gələcəkdə də Atlantik okeanının daimi xüsusiyyətlərindən biri olaraq qalacaq.

Alimlər hesab edirlər ki, daha dəqiq proqnozlar sahilyanı icmaların əvvəlcədən hazırlıq görməsinə imkan verəcək. Bundan başqa, sargassum iqtisadi baxımdan da faydalı resursa çevrilə bilər.

Hazırda bu yosunlardan:

* bioetanol, bioqaz, bioyanacaq və hidrogen istehsalı;
* üzvi gübrələrin hazırlanması;
* torpağın münbitliyinin artırılması;
* tikinti panelləri və ekoloji tikinti materiallarının istehsalı istiqamətlərində istifadə imkanları araşdırılır.

Məsələn, Barbados alimləri artıq sargassum və rom istehsalından qalan tullantılar əsasında bioyanacaq hazırlamaq üsulu hazırlayıblar. Meksikada isə tərkibinin təxminən 40 faizi sargassumdan ibarət olan tikinti kərpicləri istehsal edilir.

Alimlərin fikrincə, sargassumdan səmərəli istifadə üsullarının inkişafı həm ekoloji problemlərin azaldılmasına, həm də yeni iqtisadi imkanların yaranmasına kömək edə bilər.

Samir