Səhər tezdən elektron poçta cavab yazmaq, həftəlik hesabatı ümumiləşdirmək və ya sadəcə axşam nə bişirəcəyimizi müəyyənləşdirmək üçün belə süni intellektdən istifadə edən insanlar var.
Bir neçə saniyə ərzində açar sözlər yazılır və hazır cavab qarşılarında olur. Zəhmətsiz, ağrısız və tam vaxtında.
Lakin tam bu məqamdə qəribə suallar ortaya çıxır: Bəs insan beyni bu prosesin harasındadır? Süni intellekt bizi tənbəlləşdirir?
Süni intellektin həyatımızın hər küncünə nüfuz etməsi ilə bağlı ən böyük narahatlıq zəkanın deqradasiyası, daha sadə desək, bəşəriyyətin tənbəlləşməsi qorxusudur. Bəs bu qorxu nə dərəcədə əsaslıdır? Süni intellekt həqiqətən təfəkkürümüzü kütləşdirir, yoxsa biz sadəcə “tənbəllik” anlayışının sərhədlərini yenidən cızırıq?
Əvvəlcə kiçik bir tarixi ekskurs edək. Bəşəriyyət nə zaman yeni bir idrak aləti kəşf etdisə, analoji həyəcan təbili çalındı. Sokrat yazının kəşfinə qarşı çıxaraq bildirirdi ki, insanlar yaddaşlarını itirəcəklər, çünki öyrəndiklərini öz zəkalarına deyil, kağıza etibar edəcəklər. “Kalkulyator” kütləviləşəndə riyazi düşüncənin öldüyü iddia olunurdu. İnternet və axtarış sistemləri gələndə isə ensiklopedik biliklərin və dərin mütaliənin sonunun çatdığı bəyan edildi.
Yəni tarix göstərir ki, hər bir texnoloji sıçrayış insanı müəyyən bir “əməliyyatdan” azad edir. Su daşımaqdan azad olan insan fiziki olaraq daha az hərəkət edir, amma bu, onun idmana və ya elmə vaxt ayırmasına şərait yaradır. Məsələ tənbəlləşməkdə deyil, enerjinin yerini dəyişməsindədir.
Yuxarıdakı optimist mənzərəyə baxmayaraq, təhlükə tamamilə uydurma deyil. Biologiyada bir qayda var: istifadə olunmayan orqan atrofiyaya uğrayır. Beyin də müstəsna deyil. Problem süni intellektin bizim yerimizə rutin tapşırıqları icra etməsində yatmır. Problem tənqidi təfəkkür, qərar vermə və mürəkkəb problemləri həll etmə kimi dərin koqnitiv prosesləri tamamilə süni intellektə həvalə etdiyimizdə başlayır.
Əgər bir mətnin ana ideyasını çıxarmaq, iki fərqli arqumenti müqayisə etmək və ya sadə bir məntiqi zəncir qurmaq üçün belə alqoritmlərə sığınırıqsa, beynimizin “tənqidi düşüncə əzələsi” zəifləməyə başlayır. Biz düşünməkdən deyil, düşünməyin verdiyi intellektual diskomfortdan qaçırıq. Tənbəllik də elə bu diskomfortdan imtina etməkdir.
Süni intellekt dövründə tənbəlləşməməyin yolu rolumuzu yenidən təyin etməkdən keçir. Keçmişdə insan zəkasının 80 faizi icraya (yazmaq, çəkmək, kodlamaq, məlumat toplamaq), 20 faizi isə ideyaya və analizə gedirdisə, indi tərəzi tərsinə dönüb.
Süni intellekt bizi tənbəlləşdirmir, bizi “arxitektor” olmağa məcbur edir. Hərçənd ki, süni intellekt yalnız doğru sual veriləndə dəyərli nəticə hasil edir. Düzgün, dərin və spesifik sual vermək isə böyük intellektual baqaj tələb edir. Onun istehsal etdiyi informasiya selində nəyin doğru, nəyin yanlış, nəyin orijinal, nəyin isə şablon olduğunu ayırt etmək üçün insan zəkası hər zamankından daha oyanaq olmalıdır.
Deməli, süni intellekt icraçı tənbəlliyinə yol açsa da, strateji və tənqidi düşüncəyə olan tələbatı dəfələrlə artırır. Əslində, süni intellekt insanı tənbəlləşdirmir; o, sadəcə insanın daxili meylini sürətləndirən bir gücləndiricidir. Tənbəlləşməyə meyilli olan insan üçün süni intellekt düşünməmək üçün mükəmməl bir bəhanə və sığınacaqdır. Yaradıcı, maraqlı və axtarışda olan insan üçün isə bu, öz potensialını 10 dəfə artıran müasir bir zəka protezidir.
Ona görə də sual “süni intellekt bizi tənbəlləşdirir?” olmamalıdır. Əsas sual budur: Biz bu yeni texnologiyanın sükanında oturan sürücüyük, yoxsa onun bizi apardığı yerə sakitcə tamaşa edən passiv sərnişin?
Pərviz Şimşək
