Almaniyanın Karlsrue Texnologiya İnstitutu (KIT) və Yaponiyanın Tsukuba Universitetinin alimləri tullantı istilikdən istifadə edərək soyutma həyata keçirən yeni bərkhal sistem hazırlayıblar. Texnologiya ənənəvi soyuducu qazlara və elektrik mühərrikinə ehtiyac olmadan işləyə bilər.
HİT.az xəbər verir ki, təcrübə mərhələsində olan sistem istiliyi əvvəlcə mexaniki hərəkətə, daha sonra isə soyutmaya çevirir. Bu yanaşma prosessorlar, avtomobillər və sənaye avadanlıqları tərəfindən yaranan və adətən atmosferə atılan istilik enerjisindən yenidən istifadə etməyə imkan verə bilər.
Yeni sistem “elastokalorik soyutma” prinsipi əsasında işləyir. Adi kondisioner və soyuduculardan fərqli olaraq burada elektrik kompressoru və soyuducu maye əvəzinə xüsusi metal ərintilərindən istifadə edilir.
Alimlər bunun üçün formasını yadda saxlayan ərintilərdən yararlanıblar. Bu materiallar dartıldıqda və ya sıxıldıqda daxili strukturlarını dəyişir. Mexaniki təzyiq aradan qalxdıqda isə əvvəlki vəziyyətlərinə qayıdaraq ətraf mühitdən istilik çəkirlər. Nəticədə materialın temperaturu aşağı düşür.
Lakin bu üsulun əsas çətinliyi soyuducu materialın davamlı şəkildə sıxılıb-boşaldılmasının tələb olunmasıdır. Əvvəlki sistemlərdə bu proses elektrik mühərrikləri və digər mexaniki qurğular vasitəsilə həyata keçirilirdi. Yeni texnologiyada isə həmin işi istilik görür.
Tədqiqatçılar sistemdə titan-nikel əsaslı iki fərqli ərintini birləşdiriblər. Birinci material qızdıqda hərəkət edərək ikinci ərintini dartır. İkinci materialın üzərindəki yük aradan qalxdıqda isə o, ətrafdan istilik çəkərək soyuyur.
Beləliklə, sistemdə birinci material istiliyi mexaniki hərəkətə, ikinci material isə həmin hərəkəti soyutmaya çevirir. İstilik mənbəyi olduğu müddətdə proses dövrü şəkildə davam edə bilir.
İlkin sınaqlarda tədqiqatçılar sistemi elektrik enerjisi ilə qızdırıblar. Soyuducu materialın özü 12,9 Kelvin temperatur fərqi yaradıb. Bütün sistem üzrə isə 20 dövrədən sonra 4 Kelvin fərq qeydə alınıb.
Daha sonra alimlər elektrik qızdırıcısını sistemdən çıxararaq 130 dərəcə Selsi temperaturunda xarici bərk istilik mənbəyindən istifadə ediblər. Bu halda da sistem işləyib və 2,2 Kelvin temperatur fərqi yaradıb.
Texnologiya hələlik eksperimental mərhələdədir və mövcud prototip yüksək soyutma gücü üçün nəzərdə tutulmayıb. Tədqiqatçılar gələcəkdə bir neçə soyutma qatını birləşdirərək sistemin məhsuldarlığını artırmağı planlaşdırırlar.
Texnologiya inkişaf etdirilərsə, onun maraqlı tətbiq sahələri yarana bilər. Məsələn, kompüter prosessorunun yaratdığı tullantı istilik yenidən həmin prosessorun soyudulması üçün istifadə oluna bilər.
Avtomobillərdə mühərrik və transmissiya sistemlərindən ayrılan istilik də elektron komponentlərin soyudulmasına yönəldilə bilər. Alimlər hətta günəş enerjisindən əldə olunan istiliyin də sistemi işə sala biləcəyini düşünürlər.
Bununla belə, texnologiyanın kondisioner və kompüter soyutma sistemləri kimi gündəlik məhsullarda istifadə edilməsi üçün onun soyutma gücünün əhəmiyyətli dərəcədə artırılması tələb olunur.
Samir
