Qara dəliklərin başqa qara dəliklərlə birləşdikdən sonra qalaktikaların mərkəzindən uzaqlaşa biləcəyi ehtimalı yeni araşdırmada öz təsdiqini tapıb. Təxminən 100 min kvazarı təhlil edən alimlər qara dəliklərin hərəkət sürəti ilə ətraflarındakı tozun miqdarı arasında əlaqə aşkar ediblər.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “CHIP” nəşri məlumat yayıb. Araşdırma Birmingem Universitetindən Bence Bécsy-nin rəhbərlik etdiyi qrup tərəfindən aparılıb və “Monthly Notices of the Royal Astronomical Society” elmi jurnalında dərc olunub.
Qara dəliklər niyə mərkəzdən uzaqlaşır?
Böyük qalaktikaların əksəriyyətinin mərkəzində Günəşin kütləsindən milyonlarla, hətta milyardlarla dəfə ağır olan qara dəliklər yerləşir. İki qalaktika birləşdikdə onların mərkəzindəki qara dəliklər də yaxınlaşaraq birləşə bilər.
Bu proses zamanı yaranan qravitasiya dalğaları bütün istiqamətlərə eyni güclə yayılmadıqda yeni qara dəlik əks istiqamətdə təkan alır. Nəticədə o, saatda bir neçə milyon kilometrə çatan sürətlə qalaktikanın mərkəzindən uzaqlaşa bilər.
Belə qara dəlik qalaktikanın cazibə qüvvəsindən tam qurtula bilməzsə, yenidən mərkəzə qayıda bilər. Bu zaman o, mərkəzdən keçərək qarşı tərəfə doğru hərəkət edir, sürəti azalır və istiqamətini dəyişir. Proses bir növ yelləncəyin hərəkətinə bənzəyir.
100 min kvazarın məlumatları təhlil edilib
Tədqiqatçılar qara dəliklərin hərəkətini öyrənmək üçün kvazarların işığını araşdırıblar. Kvazarlar mərkəzindəki superkütləli qara dəliyin ətrafına qaz və digər maddələrin toplanması nəticəsində son dərəcə parlaq görünən qalaktika mərkəzləridir.
Alimlər qara dəliyə yaxın və ondan uzaqda yerləşən qazlardan gələn işığı müqayisə edərək onun hərəkət sürətini qiymətləndiriblər. Eyni zamanda, kvazarların işığında tozun yaratdığı təsirləri də araşdırıblar.
2016-cı ildə hazırlanmış kompüter modelləri mərkəzdən uzaqlaşan və geri qayıdan qara dəliklərin sıx toz təbəqəsindən keçməsi səbəbindən onların işığında daha çox tozun izinin görünə biləcəyini irəli sürmüşdü.
Yeni araşdırmada da oxşar əlaqə aşkarlanıb: yüksək sürətlə hərəkət edən qara dəliklərə malik kvazarlar arasında sıx tozun təsirinə məruz qalanların payı ən yavaş qrupdakından üç dəfə çox olub.
Nəticələr hələ əlavə araşdırma tələb edir
Tədqiqatçılar məlumatların seçilmə üsulunu və ölçmə metodlarını dəyişdikdə də əsas nəticənin qorunduğunu bildiriblər. Bununla belə, alimlər müşahidə olunan əlaqənin başqa fiziki proseslərlə izah olunması ehtimalını da istisna etmirlər.
Araşdırmanın şərhinə görə, nümunəyə daxil olan kvazarların təxminən yarısı yaxın keçmişdə qara dəliklərin birləşməsi prosesini yaşamış ola bilər. Lakin bu ehtimal istifadə edilən modellərin fərziyyələrinə əsaslanır və əlavə müşahidələrlə yoxlanmalıdır.
Nəticələr gələcəkdə Avropa Kosmik Agentliyinin 2035-ci ildə kosmosa göndərməyi planlaşdırdığı LISA rəsədxanasının fəaliyyətinin planlaşdırılmasına da töhfə verə bilər. Bir-birindən 2,5 milyon kilometr məsafədə yerləşəcək üç kosmik aparat superkütləli qara dəliklərin birləşməsi zamanı yaranan qravitasiya dalğalarını aşkar etməyə çalışacaq.
Samir
