1995-ci ildə ABŞ-ın Yellouston Milli Parkına Kanadadan 14 canavar gətirildi. Bu, ölkənin ən məşhur təbiətin bərpası proqramlarından biri idi. Bir neçə il ərzində parkda canavarların sayı 31-ə çatdı və layihə ekosistemin uğurlu bərpasının simvoluna çevrildi. Lakin reintroduksiyadan 30 il sonra belə alimlər canavarların Yellouston təbiətinə təsirinin nə qədər böyük olduğu barədə hələ də mübahisə edirlər.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə "Spacedaily" yazır.
Canavarların geri qaytarılmasından əvvəl park təxminən 70 il əsas yırtıcısız qalmışdı. Burada son canavar 1926-cı ildə öldürülmüşdü. Bu dövrdə sığınların sayı kəskin artaraq 1990-cı illərin əvvəllərində təxminən 19 min başa çatmışdı.
Böyük sürülər çaylar və dərələr boyunca söyüd, qovaq və aspen ağaclarını həddindən artıq yeyirdi. Bu isə həmin ağaclardan asılı olan qunduzların sayının azalmasına gətirib çıxardı. Qunduz bəndləri olmadan isə çaylar daha sürətlə eroziyaya uğradı və torpaq sularının səviyyəsi düşdü.
1995-ci ilə qədər Yelloustonun bir çox hissəsində ciddi dəyişikliklər baş vermişdi: bataqlıq ərazilər yox olmuş, çay vadiləri isə quru otlaqlara çevrilmişdi.
Ekoloqlar Uilyam Ripple və Robert Beshte “trofik kaskad” adlanan nəzəriyyəni irəli sürdülər. Bu modelə görə, canavarların geri qayıtması sığınların sayını və davranışını dəyişdi, bu da bitki örtüyünün bərpasına, qunduzların geri dönməsinə və hətta çay sistemlərinin dəyişməsinə səbəb oldu. Bu ideya 2014-cü ildə yayılan “How wolves change rivers” adlı viral video ilə daha da məşhurlaşdı.
Kolorado Dövlət Universitetinin alimləri bildirirlər ki, vəziyyət daha mürəkkəbdir. Onların 20 illik tədqiqatları göstərib ki, söyüd və digər bitkilərin bərpasında təkcə sığınların azalması deyil, su rejiminin bərpası – xüsusilə qunduz bəndlərinin yaratdığı dəyişikliklər də əsas rol oynayıb.
Bəzi ərazilərdə bitkilərin yaxşılaşması canavarların mövcudluğundan asılı olmayaraq su səviyyəsinin yüksəlməsi ilə bağlı olub. Tədqiqatçılar belə nəticəyə gəliblər ki, canavarların geri qaytarılması təkbaşına ekosistemi tam bərpa etməyib.
Buna cavab olaraq Ripple və Beshte bildiriblər ki, onların rəqibləri parkın yalnız bir hissəsini araşdırıblar və yırtıcıların geniş miqyaslı təsirini kifayət qədər nəzərə almayıblar.
Hazırda Yelloustonda təxminən 100 canavar yaşayır. Sığınların sayı 1990-cı illərlə müqayisədə 70–80% azalıb. Bəzi söyüd və ağcaqovaq sahələri bərpa olunub, qunduzların sayı da müəyyən ərazilərdə artıb.
Lakin əsas sual qalır: bu dəyişikliklərin nə qədəri birbaşa canavarların təsiri, nə qədəri isə digər amillərin nəticəsidir?
Alimlər etiraf edirlər ki, “canavarlar çayları dəyişdi” kimi məşhur hekayə həddən artıq sadələşdirilib. Yellowstone ekosistemi bərpa olunmağa başlasa da, bu proses çoxsaylı qarşılıqlı amillərin nəticəsidir. Buna baxmayaraq, canavarların geri qayıtması parkın ekoloji tarixi üçün ən vacib hadisələrdən biri hesab olunur.
Samir
