Alimlər Almaniyanın cənubundakı Plattenkalk əhəngdaşı çöküntülərində ixtiozavrların tarixinin yalnız bir dəniz canlısı ilə bağlı olduğunu düşünürdülər. Lakin indi bu fərziyyə alt-üst olub. 

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “Daily Galaxy” yazıb.

Paleontoloqlar muzey kolleksiyalarında uzun müddət yanlış təsnif edilmiş nümunələr arasında gizlənən ikinci növü – Jabalisaurus tethyensis-i müəyyən ediblər. Təəccüblüdür ki, onun ən yaxın qohumları demək olar ki, 9 min kilometr uzaqda, Meksikada aşkarlanıb.

Qeyd olunur ki, Almaniyanın cənubundakı Plattenkalk çöküntüləri adi geoloji lay deyil. Bu incə dənəli əhəngdaşı arxeopteriksin – dinozavrlardan quşlara keçid haqqında elmi təsəvvürləri dəyişdirən qədim quşun fosilinin tapıldığı zəngin fosil təbəqəsidir.

Tədqiqatçılar bir əsrdən artıq müddətdə bu çöküntüləri araşdırarkən Aegirosaurus leptospondylus növünü qədim dənizdə yaşamış yeganə ixtiozavr hesab ediblər.

Bu yanaşma son yura dövründə yaşamış ixtiozavrların müxtəlifliyi ilə bağlı daha geniş təsəvvürlərə də təsir edib. Alimlər ənənəvi olaraq bu dəniz sürünənlərinin müxtəlifliyinin təkamülün əvvəlki mərhələləri ilə müqayisədə azaldığını düşünürdülər.

Ştutqart Dövlət Təbiət Tarixi Muzeyindən doktor Erin Maksvellin rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu yeni fosil yatağı aşkar etməyib. Bunun əvəzinə onlar muzey kolleksiyalarında artıq saxlanılan və əvvəllər egirozavr kimi təsnif edilən nümunələr arasında yeni növü müəyyənləşdiriblər.

Əsas nümunə Bavariya Dövlət Paleontologiya və Geologiya Kolleksiyasında, Münhendə saxlanılan kiçik, yetkinlik yaşına çatmamış skeletdir. Əvvəlcə bu nümunə Bavariyanın Apfeltal yaxınlığındakı Gaysberq karxanasında tapılıb.

Daha iki nümunə də həmin növə aid edilib: biri Ştutqart Dövlət Təbiət Tarixi Muzeyində, digəri isə fosilin yumşaq toxumalarının tam konturunu qoruduğu Ayxştett Yura Muzeyində saxlanılır.

Jabalisaurus tethyensis oftalmozavrlar qrupuna aid orta ölçülü ixtiozavr olub və onun uzunluğunun 2-2,9 metrə çatdığı ehtimal edilir.

“Palaeontologia Electronica” jurnalında dərc olunan araşdırmaya görə, onun üst hissəsi hündür olan nazik kəlləsi və xırda çıxıntılı dişləri olub. Bu xüsusiyyətlər canlının çox güman ki, xırda sümüklü balıqlarla qidalandığını göstərir.

Onun dərisinin hamar olduğu ehtimal edilir. Bu xüsusiyyət eyni təkamül xəttinə aid digər ixtiozavrlarda aparılan müşahidələrə də uyğundur.

Bu canlı təxminən 150 milyon il əvvəl, son yura dövründə Tetis okeanının isti sularında yaşayıb.

Doktor Maksvell və həmkarları araşdırmalarında bu canlını ixtiozavrların daha uzunmüddətli təkamül tarixinin bir hissəsi kimi təsnif ediblər.

Tədqiqatçıların sözlərinə görə, bu Mezozoy dəniz sürünənləri ilk dəfə erkən trias dövründə paleontoloji salnamədə peyda olub və son təbaşir dövrünün əvvəllərinə qədər mövcud olublar.

Qrup təkamülünün ilk 8,7 milyon ili ərzində ən yüksək müxtəlifliyə və anatomik dəyişkənliyə çatıb. Bu dövr müxtəlif dəniz mühitlərinə və qida mənbələrinə sürətli uyğunlaşma ilə əlaqələndirilir.

Alimlər qeyd edirlər ki, yura dövrünə, xüsusilə aalen mərhələsinin sonuna – orta yuranın əvvəllərinə qədər ixtiozavrlar daha məhdud ekomorfoloji müxtəlifliyə malik idi və tarixən onların taksonomik müxtəlifliyinin də azaldığı düşünülürdü.

Jabalisaurus tethyensis-in müəyyənləşdirilməsi bu mənzərəni dəyişir. Kəşf Almaniyanın Plattenkalk çöküntülərində məlum ixtiozavr növlərinin sayını iki dəfə artırır və göstərir ki, burada əvvəllər düşünüldüyündən daha çox qədim dəniz sürünəni yaşayıb.

Onların bəziləri sadəcə diqqətdən kənarda qalıb, çünki fosilləri keçmişdə müxtəlif şəkildə təsnif edilib.

Kəşfin ən təəccüblü tərəfi yalnız yeni növün müəyyənləşdirilməsi deyil, həm də bu qədim dəniz canlısının coğrafi tarixidir.

İndiyədək Jabalisaurus yalnız Meksika körfəzi regionundan məlum idi. Onun Bavariyada aşkarlanması bu ixtiozavrın qədim Tetis okeanının daha geniş ərazisində yaşadığını və protokarib dənizlərini birləşdirdiyini göstərir.

Alimlər bu regionlarda bir-biri ilə sıx əlaqəli iki növ cütü müəyyənləşdiriblər: Jabalisaurus meztli və Jabalisaurus tethyensis, həmçinin Parrassaurus yacahuitztli və Aegirosaurus leptospondylus.

Araşdırmada qeyd olunur ki, son yura dövründə dəniz mühitləri arasında yüksək əlaqəlilik olmasına baxmayaraq, protomeksika körfəzi regionunun ixtiozavr faunası əvvəllər yüksək dərəcədə endemik hesab edilirdi.

Yeni araşdırma isə bu ixtiozavrların daha geniş ərazidə – Tetisin şimal-qərb hissəsindən protokarib regionuna qədər yayıldığını göstərir.

Müxtəlif regionlardakı populyasiyalar ayrı-ayrı növlərə çevrilə bilərdi, lakin buna baxmayaraq, daha geniş tropik və isti sulu faunanın bir hissəsi olaraq qalırdılar.

Bu mənzərə tədqiqatçıların daha soyuq sularda əldə etdiyi nəticələrdən fərqlənir. Böyük Britaniya, Şpitsbergen, Şərqi Avropa və Argentina kimi ərazilərdə tapılan ixtiozavrlar daha mülayim və ya qütb ekosistemlərinə aid olublar.

Samir