Kosmosda süzən nəhəng qaya parçasının üzərində saatda minlərlə kilometr sürətlə hərəkət edirik. Qərbdən şərqə doğru fasiləsiz davam edən bu hərəkət Günəşi hər səhər üfüqdə qarşılamağımızı, gecələr isə ulduzların keçidinə şahid olmağımızı təmin edir. Bəs ayaqlarımızın altındakı Yer niyə bir an belə dayanmır? Başqa sözlə, Yer niyə daim öz oxu ətrafında fırlanır? Cavab düşündüyümüzdən çox daha qədim dövrə gedib çıxır.

HİT.az xəbər verir ki, Yer Şimal və Cənub qütblərini birləşdirən xəyali xətt ətrafında fasiləsiz fırlanır. Şimal yarımkürəsindən baxdıqda birbaşa Qütb ulduzunu göstərən bu fırlanma oxunun sirri əslində qonşu planetlərdə gizlənir.

Günəş sistemində dayanan heç bir cisim yoxdur

Astronomların fikrincə, kosmosdakı hərəkətin mənşəyi ulduzların yarandığı dövrə qədər gedib çıxır. Günəşin belə öz oxu ətrafında bir dövrünü təxminən 27 günə tamamladığını nəzərə alsaq, sistemdəki heç bir maddənin tam hərəkətsiz qalmadığını aydın görə bilərik.

Sistemin ilkin dövrlərini anlamaq üçün astronomlar Beta Pictoris kimi hələ gənc hesab olunan ulduzları araşdırırlar. Ətrafında nəhəng toz və qaz buludu olan bu sistem planetlərin yaranma şəraiti ilə bağlı mühüm ipucları verir. Qaz buludları cazibə qüvvəsinin təsiri ilə çökərkən öz oxu ətrafında fırfıra kimi dönməyə başlayır. Zaman keçdikcə bu diskdən ayrılan hissələr planetlərə çevrilərkən ilkin fırlanma impulsunu da qoruyur. Yəni Yerin fırlanması onun yaranışından qalan mirasdır.

Fırlanma qəfil dayansaydı nə baş verərdi?

Planetimizin fırlanması yalnız vaxtın ölçülməsinə xidmət etmir, həm də həyatın davamlılığı üçün həyati əhəmiyyət daşıyan tarazlıq mexanizmi yaradır. Gündüz və gecə dövrləri sayəsində planetin səthində temperatur məqbul səviyyələrdə qalır.

Fırlanma sürəti kifayət qədər aşağı olan Merkuri planetinə baxdıqda bunun əhəmiyyəti daha aydın görünür. Merkuridə gündüz temperatur 430 dərəcəyə yüksələrkən, gecə mənfi 173 dərəcəyə qədər düşür. Bundan əlavə, okeanlardakı qabarma-çəkilmə prosesləri də Yerin fırlanması ilə birbaşa əlaqəlidir. Dəniz canlılarının quruya çıxması və canlı müxtəlifliyinin artması suyun bu ritmik hərəkətləri ilə birbaşa bağlıdır.

Kosmosun dərinliklərində kəşf edilən 5 mindən çox ekzoplanet alimlərə bu fırlanma dinamikasını araşdırmaq üçün yeni imkanlar yaradır. Kainatdakı bu bitməyən dövrənin detalları açıldıqca, öz planetimizin keçmişi də daha aydın şəkildə üzə çıxmağa davam edəcək.

Samir