Peru Amazoniyasının dərinliklərindən Şanay-Timpişka adlı qeyri-adi çay axır. Burada suyun orta temperaturu 86°C-yə çatır, bəzi ərazilərdə isə 98°C-yə yaxınlaşır. Yaxınlıqda aktiv vulkanların olmaması bu təbii “qaynayan çay”ın mənşəyini uzun müddət sirr olaraq saxlayıb.

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “Ecoticias” məlumat yayıb.

Yerli sakinlərin çaya verdiyi Shanay-Timpishka adı təxminən “günəşin istiliyindən qaynayan” mənasını verir.

Hazırda alimlərin əsas versiyası Yer qabığındakı qırılmalarla qidalanan geotermal sistemlə bağlıdır. Ehtimal olunur ki, yağış suları çatlar vasitəsilə yerin dərinliklərinə sızır, ətrafdakı süxurların təsiri ilə qızır, daha sonra yenidən yuxarı qalxaraq yer səthinə çıxır və çayın yatağını qızdırır.

Lakin suyun dəqiq hansı marşrutla hərəkət etdiyi, nə qədər dərinliyə endiyi və bu dövrənin nə qədər davam etdiyi hələ tam öyrənilməyib.

Alimlər çay boyunca meşənin 70 ərazisini araşdıraraq narahatedici qanunauyğunluq müəyyən ediblər. Orta illik temperaturun hər 1°C artması ağac müxtəlifliyinin təxminən 11 faiz azalması ilə müşayiət olunub.

Ən isti ərazilərdə adətən Amazoniyanın daha isti bölgələrində rast gəlinən ağac növləri üstünlük təşkil edib. Eyni zamanda, müxtəlif isti ərazilərdə ağacların növ tərkibi getdikcə bir-birinə daha çox bənzəməyə başlayıb.

Bu, davamlı yüksək temperaturun istiyə daha az davamlı növləri tədricən sıxışdıra biləcəyini göstərir. Meşə bütün ağaclarını birdən-birə itirməyə bilər. Bunun əvəzinə onun biomüxtəlifliyi tədricən “sadələşə”, istisevər növlər isə üstünlük qazana bilər.

Çay Amazoniyanın gələcəyi barədə nə deyir?

Qaynayan çay bütün Amazon hövzəsinin gələcəyini dəqiq modelləşdirmək üçün ideal nümunə deyil. Yerli meşənin nəsillər boyu qeyri-adi istiliyə uyğunlaşması mümkündür. Halbuki müasir iqlim dəyişiklikləri daha sürətlə baş verir.

Bununla belə, Şanay-Timpişka mümkün dəyişikliklərin istiqamətini göstərir. Daha isti ərazilərdə artıq ağac müxtəlifliyinin daha aşağı olduğu və istisevər növlərin üstünlük təşkil etdiyi müşahidə edilir.

Alimlər tropik ərazilərdə temperaturun daha da yüksəlməsinin yüksək temperatura həssas növlərin bəzi ərazilərdə yox olmasına və biomüxtəlifliyin tədricən azalmasına səbəb ola biləcəyindən narahatdırlar.

Beləliklə, Perudakı qeyri-adi isti çay yalnız geoloji təbiət abidəsi deyil, həm də tropik meşələri temperaturun daha da yüksəlməsi şəraitində nələrin gözləyə biləcəyinə dair təbii xəbərdarlıq rolunu oynaya bilər.

Samir