Alimlər estrogen hormonunun yalnız reproduktiv sistemə deyil, birbaşa beynin yaddaş mərkəzinə də təsir etdiyini sübut ediblər. “Neuron” jurnalında dərc olunan yeni tədqiqat göstərir ki, yüksək estrogen səviyyəsi travmatik hadisələr zamanı zehni dayanıqlığı zəiflədə bilər.
HİT.az xəbər verir ki, Pennsilvania Universiteti və Kaliforniya Universitetinin tədqiqatçıları beynin yaddaş mərkəzi sayılan hipokamp bölgəsində estrogen miqdarının artmasının, güclü stress vəziyyətlərində yaddaşın formalaşmasına və travmanın təsirinə daha həssaslıq yaratdığını müəyyən ediblər.
Siçanlar üzərində aparılan təcrübələrdə heyvanlar yüksək səs, parlaq işıq və stres yaradan stimullara məruz qoyulub. Bir ay sonra aparılan testlər göstərib ki, estrogen səviyyəsi yüksək olan dişi siçanlar və yüksək estrogenə malik erkək siçanlar travmadan sonra yaddaş zəifləməsi və koqnitiv dəyişikliklər göstəriblər. Əksinə, hormon səviyyəsi aşağı olan dişi siçanlarda ciddi yaddaş itkisi müşahidə olunmayıb.
Alimlərin fikrincə, estrogen təkcə reproduktiv funksiyaları deyil, həm də beynin hüceyrə strukturunu tənzimləyir. Bu hormon hipokampdakı genetik materialın (kromatin) “açıq” vəziyyətə keçməsinə təsir edərək öyrənmə prosesini sürətləndirə bilər. Lakin güclü travma zamanı bu mexanizm əks təsir göstərərək yaddaş izlərinin daha dərin və davamlı şəkildə formalaşmasına səbəb ola bilər.
Tədqiqatın müəllifləri bildirirlər ki, qadınlarda travma sonrası stress pozuntusunun (TSSB) daha çox müşahidə olunması bu bioloji mexanizmlə qismən izah oluna bilər. Eyni zamanda, hormon səviyyələrinin həyat boyu dəyişməsi bu fərqlərin daha mürəkkəb olduğunu göstərir.
Alimlər hesab edirlər ki, gələcəkdə psixoloji müalicələr və dərman terapiyaları cinsiyyət və hormonal fərqlər nəzərə alınaraq daha fərdiləşdirilmiş şəkildə hazırlanmalıdır.
Yer üzündə hələ ot örtüyü və ağaclar yaranmamışdan çox əvvəl quru ekosistemlərinə hakim olan nəhəng canlıların sirri yeni tədqiqatlarla daha da aydınlaşır. Hüceyrə analizləri göstərir ki, bu fosillər nə bitkilərə, nə də göbələklərə xas tipik strukturlara uyğun gəlmir və bu da onların tamamilə fərqli bir təkamül xəttinə aid ola biləcəyini ortaya qoyur.
Şotlandiyanın Riyne kəndi yaxınlığında yerləşən “Rhynie Chert” fosil yataqlarında aparılan araşdırmalar Elm dünyasında uzun illərdir müzakirə edilən “Prototaxites” adlı orqanizmlərin sirrini yenidən gündəmə gətirib. Təxminən 400–412 milyon il əvvələ aid bu fosillər, quruya çıxan ilk canlı formaları haqqında mühüm məlumatlar təqdim edir.
Tədqiqatçılar indiyə qədər ondan çox Prototaxites növü müəyyən ediblər. Lakin son analizlər bu nəhəng strukturların klassifikasiyasını daha da çətinləşdirib. Əvvəllər onların nəhəng göbələklər olduğu düşünülürdü, lakin son molekulyar araşdırmalarda göbələklərə xas olan kitin maddəsinə dair heç bir iz aşkarlanmayıb.
Bəzi mütəxəssislər bu canlıların nə bitki, nə də məlum göbələk qruplarına aid olmadığını, hətta tamamilə yox olmuş müstəqil bir ökaryotik canlı qrupunu təmsil edə biləcəyini irəli sürürlər. Bu isə onların Yer tarixində unikal və ayrıca təkamül xətti olduğunu göstərir.
Təxminən 410 milyon il əvvəl Yer kürəsi bu gün gördüyümüz ekosistemlərdən tamamilə fərqli idi. O dövrdə nə ot örtüyü, nə də ağaclar mövcud idi. Buna baxmayaraq, bu nəhəng orqanizmlər təxminən 8 metr hündürlüyə qədər böyüyərək mənzərəyə hakim olurdular.
Bəzi nəzəriyyələrə görə, bu strukturlar erkən ekosistemlərdə qida zəncirinin mühüm hissəsini təşkil edib və müxtəlif artropodlar üçün böyük qida mənbəyi olub. Lakin onların hansı canlı qrupuna aid olduğu hələ də dəqiq müəyyən edilməyib.
Bu səbəbdən Prototaxites hələ də Yer tarixinin ən sirli və təsnifatı ən çətin canlılarından biri hesab olunur.
Samir
