Antarktidanın kilometrlərlə qalınlıqdakı buz təbəqəsinin altında yerləşən unikal rəsədxana kainatın ən şiddətli hadisələrinin izinə düşüb. IceCube Neytrino Rəsədxanası supernovalardan qara dəliklərə, neytron ulduzlarının birləşməsindən qamma-şüa partlayışlarına qədər müxtəlif kosmik prosesləri neytrinolar vasitəsilə araşdırır.
HİT.az xəbər verir ki, Cənub qütbündə yerləşən IceCube sistemi buzun təxminən 2 438 metr dərinliyinə qədər uzanır. Rəsədxana təxminən 1 kilometr enində və 1 kilometr hündürlüyündə nəhəng buz kütləsinin daxilində yerləşdirilmiş 5 mindən çox optik sensordan ibarətdir.
Bu sensorlar neytrinoları birbaşa müşahidə etmir. Onlar neytrinonun buzla olduqca nadir qarşılıqlı təsiri zamanı yaranan yüklü hissəciklərin yaydığı mavi Çerenkov işığını qeydə alır. Toplanan məlumatlar əsasında hissəciklərin enerjisi, hərəkət istiqaməti və Yerə çatma vaxtı müəyyənləşdirilir.
Neytrinolar elektrik yükünə malik olmadığından və maddə ilə çox zəif qarşılıqlı təsirə girdiyindən kosmosun ən sıx və ekstremal bölgələrindən məlumatları nisbətən maneəsiz daşıya bilirlər. Bu xüsusiyyət alimlərə qara dəliklərin ətrafındakı proseslər, ulduz partlayışları və neytron ulduzlarının toqquşması barədə yeni məlumatlar əldə etməyə imkan verir.
IceCube hazırda 2010-cu ildə fəaliyyətə başladıqdan sonra ən genişmiqyaslı yenilənmələrindən birindən keçir. Layihə çərçivəsində sistemə yüzlərlə yeni sensorun əlavə edilməsi nəzərdə tutulur. Yeni avadanlıqların mövcud sensorlarla müqayisədə iki-üç dəfə daha həssas olması gözlənilir.
Buzun strukturunu daha dəqiq öyrənmək üçün kalibrləmə sistemləri də yenilənir. Bunun sayəsində həm gələcək müşahidələrin dəqiqliyinin artırılması, həm də təxminən 15 il ərzində toplanmış məlumatların yenidən daha dəqiq təhlil edilməsi mümkün olacaq.
Rəsədxananın əsas üstünlüklərindən biri supernovaları erkən mərhələdə aşkar etmək imkanına malik olmasıdır. Ulduz partlayışı zamanı neytrinolar ulduzun daxili hissəsindən sürətlə xaric ola bilir. Görünən işığın isə sıx qaz və toz təbəqələrindən keçməsi daha çox vaxt tələb edə bilər. Bu səbəbdən neytrino siqnalı optik müşahidələrdən əvvəl qeydə alına bilər.
Belə erkən xəbərdarlıq astronomlara teleskopları hadisənin baş verdiyi istiqamətə yönəltməyə və supernovanın ilk mərhələlərini izləməyə imkan verə bilər.
IceCube-un əsas hədəflərindən biri də milyardlarla işıq ili uzaqlıqda baş verən qamma-şüa partlayışlarıdır. Alimlər bu hadisələrin yüksək enerjili hissəciklərin, o cümlədən kosmik şüaların mənbələrindən biri olub-olmadığını müəyyənləşdirməyə çalışırlar.
Qamma-şüa partlayışı ilə əlaqəli neytrinoların aşkar edilməsi həmin kosmik hadisələrin yüksək enerjili hissəciklər yaratdığını göstərən mühüm dəlil ola bilər.
Rəsədxananın fəaliyyətinin davam etdirilməsi üçün ABŞ Milli Elm Fondu tərəfindən 53 milyon dollar əlavə maliyyə ayrılıb. Bu vəsait hesabına IceCube-un fəaliyyət müddətinin 2031-ci ilə qədər uzadılması planlaşdırılır.
Samir
