1851-ci ildə Nyu-Yorkun Bruklin rayonunda cəmi 16 ev sərçəsi (Passer domesticus) buraxıldı. Məqsəd şəhər ağaclarına zərər verən həşəratlarla mübarizə aparmaq idi. Lakin bu kiçik eksperiment gözlənilməz nəticə verdi və növ qısa müddətdə demək olar ki, bütün Şimali Amerikaya yayıldı. 

HİT.az xəbər verir ki, bu barədə "Antena 3 CNN" "American Bird Conservancy"nin məlumatlarına istinadən xəbər yayıb.

Ev sərçəsi Avropa və Asiyada geniş yayılmış quş növüdür. O, 1850-ci illərdə Avropa quş növlərinin Şimali Amerikaya uyğunlaşdırılması proqramı çərçivəsində Nyu-Yorka gətirilmişdi. Layihənin tərəfdarları hesab edirdilər ki, bu quşlar ağaclara zərər vuran tırtılların sayını azaltmağa kömək edəcək.

Lakin cəmi bir neçə onillik ərzində sərçələr şəhərlərə, fermalara və insanların yaratdığı yaşayış mühitinə mükəmməl uyğunlaşaraq bütün ölkə boyunca yayılıblar. Artıq 1900-cü ilə qədər onlar Qayalı dağlara çatmış, sonrakı məqsədli introduksiyalar isə növün ABŞ-ın qərbində də möhkəmlənməsinə şərait yaratmışdı.

Beləliklə, yarım əsrdən də az müddətdə əvvəllər Şimali Amerikada mövcud olmayan bir quş növü qitənin şəhər mənzərəsinin ayrılmaz hissəsinə çevrilib.

Ev sərçəsi 1851-ci ildə Bruklinə şəhər ağaclarını həşəratlardan qorumaq məqsədilə gətirilsə də, ilk introduksiya ilə bağlı məlumatlar uzun illər mübahisə mövzusu olub.

"Biological Invasions" jurnalında dərc olunan araşdırmada tarixi sənədlər yenidən təhlil edilib və müəyyən olunub ki, ilk uğurlu introduksiya zamanı buraxılan quşların sayı əvvəllər iddia olunduğu kimi çox deyil, cəmi 16 olub.

Alimlərin fikrincə, bu qədər kiçik başlanğıc populyasiya belə növün şəhərdə möhkəmlənməsi üçün kifayət edib. Halbuki biomüxtəlifliyin qorunması sahəsində mütəxəssislər üçün populyasiyanın bir neçə on fərdə qədər azalması adətən ciddi təhlükə siqnalı hesab olunur.

Bu halda isə tam əksi baş verib. Kiçik qrup əlverişli şərait sayəsində qısa müddətdə milyonlarla fərddən ibarət populyasiyaya çevrilib.

Çox az sayda fərddən yaranan yeni populyasiyanın formalaşması biologiyada "qurucu effekti" (founder effect) adlanır. Bu hadisə genetika, ekologiya və biomüxtəlifliyin qorunması sahələrində geniş araşdırılır.

Belə populyasiyalar ilkin genetik müxtəlifliyin yalnız kiçik hissəsini miras alır. Nəticədə zaman keçdikcə onların genetik xüsusiyyətləri əcdadlarından nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqlənə bilər.

Ev sərçələrinin nümunəsində kiçik başlanğıc populyasiya yerli ekosistemə gözləniləndən qat-qat böyük təsir göstərib. XIX əsrdə Avropa növlərinin Şimali Amerikaya gətirilməsi geniş yayılmış təşəbbüslərdən biri idi.

Ev sərçəsi kiçik ölçüsü, yüksək uyğunlaşma qabiliyyəti və həşəratlarla qidalanması səbəbindən ideal seçim hesab olunurdu. Lakin sonradan məlum oldu ki, onun qida rasionu təkcə tırtıllarla məhdudlaşmır. Sərçələr toxum, taxıl və digər qida mənbələrindən də istifadə etdiklərinə görə çox müxtəlif yaşayış mühitlərində asanlıqla yaşaya bilirlər.

Ev sərçəsinin yayılması yalnız Şimali Amerika ilə məhdudlaşmayıb. İnsanların həyata keçirdiyi introduksiyalar nəticəsində bu növ dünyanın bir çox bölgəsində məskunlaşıb və hazırda Yer kürəsinin ən geniş yayılmış quş növlərindən biri hesab olunur.

Populyasiyalar genişləndikcə müxtəlif coğrafi fərqlər də formalaşıb. Şimali Amerikada aparılan tədqiqatlar bədən ölçüsü və lələk örtüyü baxımından müxtəlif populyasiyalar arasında fərqlər olduğunu göstərib.

1900-cü ilə qədər ev sərçələri artıq Qayalı dağlara çatmışdı. 1870-ci illərin əvvəlində San-Fransisko və Solt-Leyk-Sitidə aparılan əlavə introduksiyalar isə onların ABŞ-ın qərbinə daha sürətlə yayılmasına kömək edib.

Hazırda ev sərçələri Alyaska və Kanadanın ən şimal hissələri istisna olmaqla, demək olar ki, bütün Şimali Amerikada yayılıb.

Onların uğuru yalnız yüksək çoxalma qabiliyyəti ilə bağlı deyil. Bu növ insanların dəyişdirdiyi mühitə mükəmməl uyğunlaşıb. Sərçələr binalarda, damların altında, küçə işıq dirəklərində və digər süni tikililərdə yuva qura bilirlər.

İnsan məskənlərinin inkişafı da onların yayılmasını sürətləndirib. Qida tullantıları, taxıl anbarları və kənd təsərrüfatı sahələri daimi qida mənbələri yaradıb, yollar və şəhərlərin genişlənməsi isə yeni yaşayış və yuvalama imkanları açıb.

Zaman keçdikcə ev sərçəsinin sürətli yayılması zərərvericilərlə mübarizə məqsədilə başlayan layihəni invaziv növ probleminə çevirib.

Ev sərçələri yuva yerləri uğrunda çox aqressiv rəqabət aparır və yerli quş növlərini süni yuvalardan və digər uyğun sığınacaqlardan sıxışdırıb çıxara bilir.

"American Bird Conservancy"nin məlumatına görə, ev sərçələri Şərq göyquşu (Eastern Bluebird) kimi yerli növləri yuvalarından qova, bəzi hallarda isə yuvalama məkanı uğrunda onları öldürə də bilirlər.

Alimlər qeyd edirlər ki, ev sərçəsinin hekayəsi introduksiya edilmiş növlərin ekosistemlərdə nəzarət edilməsi çətin olan uzunmüddətli nəticələr yarada biləcəyini nümayiş etdirən ən diqqətçəkən nümunələrdən biridir.

Samir