İnternetdə yenidən yayılmağa başlayan 1960-cı il tarixli elmi məqalə 13 noyabr 2026-cı ili “qiyamət günü” müzakirələrinin mərkəzinə gətirib. Lakin sözügedən tarix hər hansı fəlakət proqnozundan deyil, əhali artımını gələcəyə daşıyan köhnə riyazi modeldən qaynaqlanır.
HİT.az xəbər verir ki, 13 noyabr 2026-cı il internetdə zaman-zaman “qiyamət günü” kimi təqdim olunan tarixlərdən biridir. Bu iddianın mənbəyində isə hər hansı kəhanət və ya yeni elmi xəbərdarlıq deyil, 1960-cı ildə dərc edilmiş və əhali artımını riyazi şəkildə modelləşdirən köhnə araşdırma dayanır.
Fizik Haynts fon Förtster və onun komandası tərəfindən hazırlanan məqalədə eramızın başlanğıcından 1958-ci ilə qədər olan əhali məlumatlarından istifadə edilərək gələcək artımın hesablanmasına cəhd göstərilib. Tədqiqatçılar həmin dövrdə müşahidə olunan sürətli əhali artımından çıxış edərək eksponensial model qurublar. Tənlik gələcəyə doğru tətbiq edildikdə 2026-cı ildə riyazi sinqulyarlıq ortaya çıxırdı. Başqa sözlə, model əhalinin nəzəri olaraq sonsuzluğa çatacağı bir dönüş nöqtəsini göstərirdi.
13 noyabr tarixi haradan gəlir?
Araşdırmanın bu gün yenidən diqqət çəkməsinin səbəblərindən biri də məqalədə konkret tarixin göstərilməsidir. Lakin 13 noyabr tarixinin ayrıca elmi əhəmiyyəti yoxdur. Förtster bu tarixi öz doğum gününə işarə edən yumoristik detal kimi seçmişdi.
Tədqiqatın məqsədi də dünya əhalisinin həqiqətən bir gün sonsuzluğa çatacağını irəli sürmək deyildi. Förtster və onun komandası məhdud resurslara malik planetdə fasiləsiz əhali artımının davamlı ola bilməyəcəyinə diqqət çəkmək istəyirdilər. Model hazırlandığı dövrdə geniş müzakirələrə səbəb olsa da, bəzi alimlərin sərt tənqidləri ilə də qarşılaşıb.
Qısa müddətdə əhali artımındakı tendensiyanı müəyyən dərəcədə əks etdirə bilən tənlik zaman intervalı uzandıqca real dünyadan uzaqlaşıb. Bunun əsas səbəblərindən biri demoqrafik davranışların dəyişməz qalmaması idi. Sənayeləşmə, iqtisadi inkişaf və dəyişən həyat şəraiti bir çox ölkələrdə doğum səviyyəsinin azalmasına səbəb olub. Beləliklə, 1960-cı illərdə qurulan fasiləsiz artım ssenarisi reallaşmayıb.
Dünya əhalisini hesablamaq belə asan deyil
Müasir qlobal əhali hesablamaları da dəqiq rəqəm müəyyənləşdirməyin nə qədər çətin olduğunu göstərir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı dünya əhalisinin təxminən 8,2 milyard nəfər olduğunu hesablayır. Bununla yanaşı, bəzi aktual araşdırmalar xüsusilə kənd yerlərində yaşayan insanların mövcud məlumat bazalarında 53-84 faiz arasında əskik təmsil oluna biləcəyinə işarə edir.
Əhali siyahıyaalmaları, statistik hesablamalar və riyazi modellər birlikdə istifadə edilsə də, müharibələr, miqrasiya prosesləri və inzibati çatışmazlıqlar mənzərəni mürəkkəbləşdirə bilər. Buna görə qlobal əhali rəqəmləri dəqiq sayğacdan daha çox, mövcud məlumatlar əsasında hazırlanmış ən yaxşı təxmin kimi qəbul edilir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının aktual proqnozları da 1960-cı il modelindən xeyli fərqli mənzərə ortaya qoyur. Qlobal əhalinin 2080-ci illərdə təxminən 10 milyard nəfər səviyyəsində zirvəyə çatacağı gözlənilir.
Bu səbəbdən 13 noyabr 2026-cı il üçün elmi cəhətdən dəstəklənən hər hansı qiyamət ssenarisi mövcud deyil. Köhnə məqalənin bu gün yenidən gündəmə gəlməsi isə riyazi modellərin keçmişdəki tendensiyalar gələcəyə məhdudiyyətsiz şəkildə tətbiq edildikdə nə qədər ekstremal nəticələr ortaya çıxara biləcəyinə yaxşı nümunədir.
Samir
