Elmi tədqiqatların hər zaman ciddi laboratoriyalarda və dəqiq nəticələrlə aparıldığını düşünürsünüzsə, bir supermarketin balıq rəfindən fMRI cihazına qədər uzanan bu hekayə fikrinizi dəyişə bilər. Dartmut Kollecində tədqiqatçı Kreyq Bennet və komandası 2005-ci ildə kifayət qədər bahalı beyin görüntüləmə cihazının içinə cansız Atlantik qızılbalığı yerləşdirəndə məqsədləri sadəcə əyləncə deyildi. Onlar müasir texnologiyaların yanlış istifadə edildikdə necə real olmayan nəticələr yarada biləcəyini göstərmək istəyirdilər.

HİT.az xəbər verir ki, təcrübənin qurulması ən az mövzusu qədər maraqlı idi. Tədqiqatçılar ölü balığın qarşısına müxtəlif insan şəkilləri qoyublar. Hətta bir addım da irəli gedərək, balığa şəkillərdəki insanların nə hiss etdiyini “soruşublar”. Cihazdan alınan nəticələr ekranda görünəndə isə hamını təəccübləndirən bir mənzərə ortaya çıxıb. Ölü qızılbalığın beynində, məhz şəkillərin göstərildiyi anlarda aktivlik “parıltıları” müşahidə olunub. Bu isə sanki cansız balığın görüntülərə reaksiya verdiyi illüziyasını yaradıb.

Əslində isə burada möcüzəvi bir hal yox idi. Baş verən hadisə tamamilə statistik səhvin klassik nümunəsi idi. fMRI cihazları beyni minlərlə kiçik hissəyə bölərək hər nöqtədə qan axınını və aktivliyi ölçür. Əgər bu böyük məlumat axını düzgün statistik düzəlişlərdən keçməzsə, cihazın yaratdığı təsadüfi “səs-küy” belə real aktivlik kimi görünə bilər. Bennetin araşdırması neyrobiologiyada məlumatların işlənməsi mərhələsində nə qədər diqqətli olunmalı olduğunu göstərən məşhur nümunəyə çevrildi.

Qızılbalıq ilə aparılan bu eksperiment yalnız akademik çevrələrlə məhdudlaşmayıb, populyar elm mədəniyyətinin də bir hissəsinə çevrilib. Məlumatların düzgün süzülmədiyi halda ən qabaqcıl texnologiyanın belə yanlış nəticələr verə biləcəyini göstərən bu iş 2012-ci ildə “İg Nobel mükafatı”na layiq görülüb. Tədqiqatçılar mürəkkəb analizlərdə “yalançı müsbət” nəticələrin nə qədər asan yarana biləcəyini sübut edərək elmin skeptik yanaşma tərəfini ön plana çıxarıblar.

Bu gün məşhur ölü somon hadisəsi universitetlərin statistika dərslərində hələ də nümunə kimi istifadə olunur. Ekranda görünən siqnalların hər zaman gerçək aktivlik demək olmadığını göstərən bu hadisə, tədqiqatçıların öz nəticələrinə daha tənqidi yanaşmasının vacibliyini xatırladır. Unutmaq olmaz ki, ən inkişaf etmiş texnologiyalar belə onları istifadə edən metodlar qədər etibarlıdır.

Samir