Təbiətdə sağ qalmağın əsas qaydası mümkün qədər tez böyüyüb özünü təmin etməkdir. Bir çox canlı doğulduqdan dərhal sonra ayağa qalxıb qida axtarmağa başlayır. İnsanlarda isə bu proses xeyli uzanır — hətta ayaqqabı bağlamağı öyrənmək belə illər çəkir.
HİT.az xəbər verir ki, orta ömrün təxminən dörddə biri bioloji olaraq yetkin sayılmadığımız hazırlıq mərhələsində keçir. Bəs insanlar niyə bu qədər uzun müddət köməyə ehtiyac duyur?
Bioloji antropoloq Brenna Hassetin fikrincə, bunun əsas səbəbi insanın böyük beyin həcmi ilə bağlıdır. Məsələn, Qrenlandiya balinası 200 il yaşasa da, onun yetkinləşmə müddəti insanla müqayisədə daha qısadır. İnsanları fərqləndirən cəhət isə bu dövrü yalnız fiziki inkişaf üçün deyil, mürəkkəb sosial əlaqələri öyrənmək üçün istifadə etməsidir. Homo habilis dövründən bəri beyin həcmi artdıqca, onu “təlim etmək” üçün tələb olunan vaxt da uzanıb.
İlk baxışda uşaqların uzun müddət müdafiəyə və yüksək enerjili qidaya ehtiyac duyması zəiflik kimi görünə bilər. Lakin bu mərhələ əslində güclü zehni qabiliyyətlərin formalaşması dövrüdür. Uşaq beyni məlumatı emal etmək və yeni sinir əlaqələri yaratmaq baxımından böyüklərdən daha çevikdir. Oyun kimi görünən fəaliyyətlər əslində həyatın mürəkkəb ssenarilərinin “simulyasiyasıdır”.
Adətən inkişaf müddəti uzun olan növlərdə çoxalma tempi aşağı olur. İnsanlar isə bu qaydanı da qismən dəyişib. Məsələn, oranqutan balası təxminən 8 il ana südü ilə qidalandığı halda, insanlarda bu müddət daha qısadır. Bu, analara daha tez yenidən hamilə qalmaq imkanı verir və nəticədə eyni vaxtda bir neçə asılı uşağın olduğu ailə strukturu yaranır.
Uşaqların qayğısı yalnız valideynlərin deyil, qohumların və ümumilikdə cəmiyyətin üzərinə düşür. Bu kollektiv yanaşma uzun uşaqlıq dövrünü mümkün edir. Məhz bu model insanı planetin ən dominant növlərindən birinə çevirib: bir tərəfdən böyük beyin sosial bacarıqlarla formalaşır, digər tərəfdən isə bu prosesin yükü bölüşdürülür.
Bu sistemin işləməsində uşaqların instinktiv “şirinliyi” də mühüm rol oynayır. Bu xüsusiyyət böyüklərdə qoruma instinktini gücləndirir və nəticədə uzun müddət davam edən bu asılılıq mərhələsi qəbul edilir.
Samir
