Fudan Universitetinin fizikləri müəyyən ediblər ki, sürətlənmə – burulğanlılıq və elektromaqnit sahələri ilə yanaşı – işıq sürətinə yaxın sürətlə atom nüvələrinin toqquşması zamanı yaranan kvark-qlüon plazmasının davranışını idarə edən, indiyədək kifayət qədər qiymətləndirilməmiş amil ola bilər.
HİT.az xəbər verir ki, tədqiqatın nəticələri "Nuclear Science and Techniques" (NST) jurnalında dərc olunub.
Atom nüvələri işıq sürətinə yaxın sürətlə toqquşduqda qısa müddətə kvark-qlüon plazması yaranır. Bu, kvark və qlüonların sərbəst hərəkət etdiyi, demək olar ki, ideal maye kimi davrandığı maddə halıdır və Böyük Partlayışdan dərhal sonrakı şəraitin öyrənilməsinə imkan verir.
Professor Yu-Qan Ma və Süy-Quan Xuanın rəhbərlik etdiyi tədqiqat qrupu hissəciklərin daşınmasını təsvir edən iki modeli Qauss hamarlama metodu ilə birləşdirərək, 3,5 GeV-dən 2,76 TeV-ə qədər toqquşma enerjilərində plazmanın sürətlənməsini izləyib.
"Sürətlənmə sadəcə kinematik detal deyil. O, kvark-qlüon maddəsinin termodinamik idarəedici parametri kimi çıxış edə bilər", deyə professor Süy-Quan Xuan bildirib.
Hesablamalar göstərib ki, sürətlənmənin pik dəyəri həm aşağı, həm də yüksək enerjili toqquşmalarda bir neçə yüz MeV-ə çatır. Ən güclü eninə sürətlənmə isə plazma "od topu"nun xarici sərhədlərində cəmlənərək xaricə doğru yönəlir.
Aşağı enerjili toqquşmalarda nüvə əyləclənməsi əvvəlcə maddəni ləngidir və mənfi sürətlənməyə bənzər effekt yaradır. Ultra-relyativistik enerjilərdə isə nüvələr bir-birinin içindən o qədər sürətlə keçir ki, qısa müddətli, lakin çox güclü sürətlənmə impulsları meydana gəlir.
Alimlərin fikrincə, Unru effekti vasitəsilə bir neçə yüz MeV-lik sürətlənmə güclü qarşılıqlı təsirlər fizikasında faza keçidi temperaturuna yaxın temperatur kimi qəbul oluna bilər. Bu isə kvark-qlüon maddəsinin faza diaqramına yeni "sürətlənmə oxu" əlavə edir və hissəciklərin spin xüsusiyyətlərinə təsir göstərə bilər.
Tədqiqat qrupu gələcəkdə hesablamalara daha real hidrodinamik təkamül modellərini daxil etməyi və sürətlənmənin təsirini təsdiqləyə biləcək eksperimental siqnalları real hissəcik toqquşdurucularında axtarmağı planlaşdırır.
Samir
