Yerdən təxminən 1 600 işıq ili uzaqlıqda yerləşən ölü ulduzun ətrafında alimlərin diqqətini çəkən qeyri-adi quruluş aşkarlanıb. J1328−1450 adlı ağ cırtdanın ətrafında iki ayrı halqadan ibarət dağıntı diskinin mövcudluğu müəyyən edilib. Tədqiqatçılar hesab edirlər ki, bu halqalar arasında Pluton ölçüsünə çata biləcək göy cismi də gizlənə bilər.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə “CHIP” nəşri “Nature Astronomy” jurnalında dərc olunan araşdırmaya istinadən məlumat yayıb.
Alimlərin diqqətini çəkən əsas məqam ağ cırtdanın ətrafındakı iki halqanın bir-birindən aydın şəkildə ayrılmasıdır. Tədqiqatçılar bu boşluqların kiçik planetlər tərəfindən yaradılmış ola biləcəyini düşünürlər. Hesablamalara görə, daxili halqadakı boşluq asteroid ölçüsündə göy cismi ilə, xarici halqadakı ayrılıq isə Ay ölçüsünə, hətta Pluton böyüklüyünə çata bilən obyektlə əlaqəli ola bilər.
İtaliyanın Triest Universitetindən astronom Nikola Centile Fusillo bildirib ki, planetlərin ulduzlarının həyat dövrünün son mərhələsindən sağ çıxa bilməsi əvvəllər də məlum idi. Lakin J1328−1450 sistemi iki ayrı dağıntı diski və onların arasında potensial olaraq mövcud olan iki kiçik planet ehtimalı ilə fərqlənir.
Ulduz öldükdən sonra planetlərə nə baş verir?
Günəşə bənzər ulduzlar nüvələrindəki hidrogen ehtiyatı tükəndikdə genişlənərək qırmızı nəhəngə çevrilirlər. Bu mərhələdə ulduzun xarici təbəqələri böyüyərək yaxınlıqdakı planetləri uda, digər göy cisimlərinin isə orbitlərini dəyişə bilər.
Sonrakı mərhələdə ulduzun xarici qatları kosmosa yayılır və geridə son dərəcə sıx nüvə – ağ cırtdan qalır. Belə ulduz qalığı ölçü baxımından təxminən Yer boyda olsa da, kütləsi Günəşin kütləsinin yarısına çata bilər.
J1328−1450 ətrafında aşkarlanan dağıntı diskləri də bu cür dəyişikliklərdən sonra planet sistemlərində baş verən prosesləri anlamağa kömək edir.
Halqaların tərkibi də fərqlidir
Tədqiqatçılar disklərin kimyəvi tərkibini də araşdırıblar. Nəticədə kalsium, oksigen, maqnezium və dəmir elementləri aşkarlanıb. Xüsusilə xarici halqada maqneziumun daxili halqa ilə müqayisədə daha az olması diqqət çəkib.
Alimlər bu fərqin iki ayrı planetin parçalanması nəticəsində yarana biləcəyini ehtimal edirlər. Digər versiyaya görə isə halqalar eyni göy cisminin müxtəlif təbəqələrindən – biri qabığından, digəri isə nüvəsindən ayrılmış maddələrdən formalaşa bilər.
Bununla belə, sistemdə iki planetin mövcudluğu hələ birbaşa müşahidə ilə təsdiqlənməyib. Bu ehtimal disklərin quruluşu və sabitliyi əsasında irəli sürülüb.
Günəş sistemini də oxşar gələcək gözləyir?
Kəşf Günəş sisteminin uzaq gələcəyi ilə bağlı da maraqlı suallar yaradır. Alimlərin proqnozlarına görə, Günəş də milyardlarla il sonra yanacaq ehtiyatını tükədərək qırmızı nəhəngə çevriləcək, daha sonra isə ağ cırtdan mərhələsinə keçəcək.
Bu proses zamanı planetlərin orbitləri dəyişə, bəzi göy cisimləri məhv ola, digərləri isə mövcudluğunu davam etdirə bilər. Nəticədə Günəşin ətrafında J1328−1450 sistemində müşahidə edilənlərə bənzər dağıntı diskləri yarana bilər.
Araşdırma göstərir ki, ulduzların ölümündən sonra onların ətrafında qalan maddələr gözləniləndən daha mürəkkəb quruluşa malik ola bilər. J1328−1450 ətrafındakı boşluqlarda həqiqətən planetlərin mövcud olub-olmadığı isə gələcək müşahidələrdən sonra dəqiqləşəcək.
Samir
