Buludsuz günlərdə gördüyümüz mavi səma Günəş işığı ilə Yer atmosferi arasındakı fiziki qarşılıqlı təsirin nəticəsidir. Günəşdən gələn və ağ rəngdə görünən işıq əslində elektromaqnit spektrinin bütün rənglərini özündə birləşdirir.

HİT.az xəbər verir ki, bu işıq boşluqda dalğalar şəklində yayılır və hər rəngin özünəməxsus dalğa uzunluğu olur. Qırmızı işıq ən uzun dalğa uzunluğuna malikdir, mavi və bənövşəyi işıqlar isə ən qısa dalğa uzunluqları diapazonunda yerləşir.

İşıq Yer atmosferinə daxil olduqda azot və oksigen molekulları ilə toqquşur. Bu zaman fizikada “Reyli səpilməsi” (Rayleigh scattering) adlanan hadisə baş verir. Bu proses zamanı qısa dalğa uzunluğuna malik işıqlar uzun dalğalı işıqlara nisbətən daha güclü şəkildə səpələnir.

Nəticədə mavi və bənövşəyi işıq atmosferdə hər istiqamətə yayılır və səmanın hər yerindən gözümüzə çatır. Nəzəri baxımdan səmanın daha çox bənövşəyi görünməsi gözlənilə bilər. Lakin insan gözünün tor qişası mavi rəngə daha həssas olduğundan biz səmanı əsasən mavi rəngdə görürük.

Günəşə birbaşa baxdıqda isə səpilməmiş müxtəlif dalğa uzunluqları birlikdə gözümüzə çatdığı üçün işıq ağ rəngdə görünür.

Bu mexanizmi laboratoriya şəraitində ilk dəfə modelləşdirən alim irlandiyalı fizik Con Tindall olub. O, süni tüstü ilə doldurulmuş borudan işıq keçirərək işığın daxil olduğu hissənin mavi, qarşı tərəfin isə qırmızı rəng aldığını müşahidə edib.

1870-ci ildə isə Con Uilyam Stratt (Lord Reyli) bu hadisənin havadakı toz hissəciklərindən deyil, birbaşa qaz molekullarından qaynaqlandığını sübut edib.

Əgər Yer atmosferi mövcud olmasaydı, Günəş şüaları heç bir maneəyə rast gəlmədən keçəcək və səma tamamilə qaranlıq görünəcəkdi.

Sübh və gün batımı zamanı işığın atmosferdə qət etdiyi məsafə xeyli artır. Günəş üfüqə yaxın olduqda şüalar gözümüzə çatmaq üçün daha qalın atmosfer qatından keçməli olur.

Bu uzun yol boyunca mavi və yaşıl kimi qısa dalğa uzunluğuna malik işıqlar böyük ölçüdə səpələnir. Nəticədə gözümüzə əsasən qırmızı, narıncı və sarı kimi uzun dalğa uzunluğuna malik işıqlar çatır.

Məhz buna görə günəşin doğuşu və batışı zamanı səma qırmızı və narıncı çalarlara boyanır.

Atmosferin olmadığı kosmosda işığın səpələnəcəyi qaz molekulları yoxdur. Buna görə də ulduzlardan gələn işıq düz xətt üzrə hərəkət edir və yalnız birbaşa gözümüzə daxil olduqda görünür.

Bu səbəbdən milyardlarla ulduzun mövcudluğuna baxmayaraq, kosmos ümumilikdə qaranlıq görünür.

Astronomiyada “Olbers paradoksu” kimi tanınan bu məsələ müasir astrofizika ilə izah edilir. Kainatın yaşı məhdud olduğundan ən uzaq ulduzların işığı hələ Yerə çatmayıb. Bundan əlavə, Kainat genişləndikcə uzaq qalaktikalardan gələn işıq dalğaları uzanır və insan gözünün görə bilmədiyi diapazonlara keçir.

Beləliklə, həm atmosferdəki Reyli səpilməsi, həm də insan gözünün xüsusiyyətləri səmanın niyə mavi göründüyünü izah edir.

Samir