30 milyon ildir heç nəyə tələsməyən bir canlı təsəvvür edin. Tənbəl heyvanlar vəhşi təbiətin amansız rəqabətində nə sürətləri, nə də güclü ovçuluq instinktləri sayəsində mövcud olublar. Onlar bunun əvəzinə enerjidən inanılmaz dərəcədə səmərəli istifadə etməyi öyrəniblər. Alimlər indi bildirirlər ki, bu strategiyanın bioloji əsası müəyyən edilib və sirr genomun daxilində yerləşən “sıçrayan genlər”də gizlənir.
HİT.az xəbər verir ki, Max Planck İnstitutu və Wellcome Sanger İnstitutunun tədqiqatçıları Berlin Zooparkında yaşayan iki barmaqlı tənbəl heyvandan götürülmüş toxuma nümunələri əsasında onun genetik xəritəsini hazırlayıblar. Əldə olunan məlumatlar ən yaxın qohumları olan qarışqayeyənlər və armadillolarla müqayisə edilib. Bu üç növ mənşəyi Cənubi Amerikaya gedib çıxan “Xenarthra” dəstəsinə aiddir.
Müqayisə diqqətçəkən nəticələr ortaya qoyub. Tənbəl heyvanların DNT-sində özünü kopyalayaraq genomun müxtəlif hissələrinə yerləşə bilən çoxlu sayda aktiv transpozon, yəni sıçrayan gen aşkarlanıb. Oxşar strukturlar digər canlılarda da mövcuddur, lakin tənbəl heyvanlar bu mexanizmi daha yüksək səviyyəyə çatdırıblar.
Sözügedən genetik elementlər milyonlarla il ərzində sadəcə fəaliyyətsiz surətlər olmaqdan çıxaraq mühüm funksiyalar qazanıblar. Tədqiqatçılar müəyyən ediblər ki, bu sıçrayan genlərin böyük hissəsi enerji istehsalı və maddələr mübadiləsinin sürəti ilə birbaşa əlaqəli vəzifələr yerinə yetirir.
Xüsusilə hüceyrənin “enerji stansiyası” hesab olunan mitoxondrilərin fəaliyyətinə təsir göstərən bu strukturlar orqanizmin hüceyrə səviyyəsində enerjini necə istehsal və sərf etdiyini yenidən optimallaşdırır. Nəticədə aşağı enerji sərfiyyatı ilə yüksək səmərəlilik əldə olunur.
Alimlərin fikrincə, bu mexanizm təxminən 30 milyon il əvvəl müasir tənbəl heyvanların ortaq əcdadında formalaşıb və sağ qalma üstünlüyü yaratdığı üçün nəsillər boyu qorunub saxlanılıb.
“BMC Biology” jurnalında dərc olunan araşdırma tənbəl heyvanları təkcə təbiət tarixi baxımından maraqlı etmir, həm də tibb elmi üçün yeni imkanlar açır. Diabet, yaşlanma ilə əlaqəli pozğunluqlar, əzələ əriməsi və sinir sistemi zədələnmələri kimi bir çox xroniki xəstəliyin əsasında mitoxondri funksiyasının pozulması dayanır.
Tənbəl heyvan hüceyrələri orqanizmin son dərəcə aşağı enerji səviyyələrində necə sağlam qala bildiyini göstərən təbii model təqdim edir. Orqan transplantasiyasından intensiv terapiyaya, sağlam qocalmadan uzunmüddətli kosmik səyahətlərə qədər geniş sahələrdə bu genetik mexanizmin araşdırılması alimlər üçün getdikcə daha cəlbedici istiqamətə çevrilir.
Samir
